Дәріс 30

Шә ң герей Бө кеев ө мірі (1847-1920)

Мақ саты: Ш.Бө кеев туралы дерек беріп, шығ армаларының ө зекті мә селелеріне тоқ талып, ой қ озғ ау.

Шә ң герей, Мағ жан, Бернияздар ө лең дерінде ұ қ састық бар. Шә ң герейді – ө зіндік «мені» бар ақ ын.

Шә ң герей Сейіткерейұ лы Бө кеев 1847 жылы Жасқ ұ с қ ұ мында, Ордада (осы кү нгі Жә нібек ауданы), Орал облысында туғ ан. Бұ л кез – тарихта Жә ң гірханның хандық қ ұ рғ ан кезі. Бө кей ордасы халық кө терілісінің туын тіккен жер. Хан семьясында туып, хандық тә рбиеде ө скен. Болашақ ақ ын бес жасында ата-анасынан айырылып, жетім қ алады. Атадан қ алғ ан мол дә улеттің арқ асында қ иыншылық кө рмей ө седі. Қ адиша сұ луғ а ү йленеді, ол ерте қ айтыс болғ ан.

Шә ң герей-Жә ң гір ханның немересі. Ә кесінің інілері Шә ң герейдің оқ ып, білім алуына кө мек кө рсетеді. Ол Орынбордағ ы кадет корпусына тү сіп, 2 жыл оқ иды. Орыс тілін ү йреніп, орыстың классикалық ә дебиетімен танысады. Бұ дан соң біраз уақ ыт Самара губерниясында (Куйбышев) мировой судья (бітімші сот) болып істеген. Онан кейін ешқ андай қ ызмет істемей, ө зінің қ онысы Қ олборсыда тұ ра берген. Ө мірінің соң ғ ы кезінде Шә ң герей ел жұ мысына мү лде араласпағ ан кө рінеді. Ордада Қ олборсы деген жерде мектеп ашады.

Ол, кө бінесе, ө лең жазу, аң аулау, ә н тың дау тә різді кө ң іліне жақ қ ан ө нермен шұ ғ ылданғ ан. Шә ң герей ашқ ан мектепте Ғ ұ мар Қ арашев мұ ғ алім болғ ан. Ғ ұ мардың «Шә ң герейге» деген толғ ауы бар. 1911-1913 жылдары Оралда «Қ азақ стан» газетін шығ аруғ а қ аржы берген.

Тақ ырыптары:

Ол – лирик ақ ын.

1) Ө мір туралы топшылау.

«Ө мірдің ө туі» деген ө лең інде ақ ын:

Жалғ аншы, жарық дү ние!

Бізден де бір кү н қ аларсың.

Қ ойның ды ашып, қ ол жайып.

Қ ұ шағ ың а аларсың.

Адам ө мірінің қ ызық кезі-жастық шақ деп біледі, ол да ө те шығ ады, жастық шақ ты ө кінбестей ө ткіз дейді.

Бір кү нде жас кө ң ілім судай тастың,

Тасқ ындап кемерің нен шалқ ып астың.

Тө рт бұ рыш дү ниені кө рмей болжап,

Қ иялың мен кө к қ ақ пасын барып аштың.

Жас ө мірдің қ ысқ алығ ын, қ ызығ ын, адам қ иялын кө кке шарық тататынын жыр етті.

Ол ө лең дерінде ескі ө мірді қ айта орнату керек демесе де, ө з кезінің жаң алық тарына кө п кө ң іл бө лмеген.

Дегенмен ө мір туралы ө лең дерінде феодалдық ө мірдің іріп бара жатқ андығ ын тү сінген. Ол ескіні аң саса да, оны қ айта орнатуды арман етпейді.

2) Отаршылдық мә селесі.

Ғ ылым-білім туралы ой тү ю «Ғ ылым», «Эдисон» т.б.

Ғ ылымғ а ү лкен сеніммен қ арайды. Қ оғ ам даму ү шін ғ ылым негізгі шарт екенін ұ ғ ындырды. Жастарды оқ у-білімге шақ ырады.

Оқ ысаң ғ ылым нұ рын білім асар,

Кө ң ілдің кіршік басқ ан кө зін ашар.

Мас болғ ан біліміне кейбір жастар

Жерлерге аяқ жетпес аяқ басар.

Ә р адам ғ ылымның белгілі саласын толық мең геру керек деп атақ ты физиқ, ағ ылшын ғ алымы Эдисонды ү лгі етеді. «Эдисон» ө лең інде:

Сө йлеткен жансыз затты ө нер иесі,

Есітіп таң қ алады кө рген кісі.

Эдисон мұ ны істеген-ғ алым адам,

Кө п сырлар ашты тү псіз дариядан.

Періштеміз оң жақ тағ ы ө сер еді,

(діни ұ ғ ым бойынша адам ізгілігін жазып отырғ ан)

Солардай болып ө тсек дү ниядан.

3) Махаббат, достық, саятшылық.

Махаббат тақ ырыбына арналғ ан шығ армаларын да романтикалық пафоспен жырлайды. Ақ ын сү йген жарды тақ тан да, бақ тан да жоғ ары қ ояды.

Жігіттің болса жақ ын алғ ан жары,

Сен болсаң, бір аллағ а еткен зары

Болғ анда жарың сондай, қ ұ рбың мұ ндай,

Бозбала дей бермең із бағ ың бары.

«Қ атшекейге», «Ұ ршық» сү йгеніне арнағ ан ө лең і.

Тегі ә леуметтік мә селелерді қ озғ ағ анның ө зінде Шә ң герей кө п ретте жол таба алмай тұ йық қ а тіреледі. Ақ ынның қ оғ амдық ой-пікірлері, топшылау-тү йіні бірде ө мір шындығ ының айқ ын елесін кө рсетсе, екінші бір сә тте торығ уды, ескіні мадақ тауды елестетеді.

Оның ө мірін зерттеушілер орыс тілін жақ сы білген жә не Европа ә дебиетімен де жақ сы таныс. Ол орыс ә дебиетін оқ ып, ү йренген жә не аударғ ан деседі.

Лермонтовтың сө з қ олданысы ақ ында кө п кездеседі. Лермонтовтың «Қ ашқ ын» поэмасын аударғ ан (Лермонтов, 1839 жылы жазғ ан). Поэма патриоттық тақ ырыпқ а жазылғ ан. Екі ағ асы жә не ә кесі жаулармен белдесе жү ріп ө леді, патриоттық дә стү рге кір келтірген һ арунның іс-ә рекетін адам жиіркенерліктей суреттейді. Һ арун ө з басын сақ тау ү шін қ ашады. Поэманың кө ркемдігі орысшасына сай емес, ұ йқ асы ә лсіз, тү пнұ сқ а кө ркемдігі сақ талмағ ан. Поэма идеясы- патриотизм. Ел бостандығ ы ү шін кү ресу, ерлікке ү ндеу.

Һ арун

І І І

анасы І ағ айыны

І

досы Сә лім

Бә рі безеді, ақ ыры ешкім паналатпай, ө зін-ө зі ө лтіреді. Денесі кө мусіз қ алады. Қ анын иттер жалап, балалар денесіне кесек атып, «итке ит ө лім» дейді поэма соң ы. һ арунның аруағ ы тү н болса ә р ү йдің есігін қ ағ ып, еш жерге бас сұ ғ а алмай, қ ашқ ынша қ аша жө неледі, - деп аяқ тағ ан.

Идеясы – патриоттық, ерлікке ү ндеу. Оқ ырмандарды ерлікке, халық алдындағ ы борышын ө теуге шақ ырады.

Аудармағ а қ осқ ан ү лесі орысша 8-9 буынды. Шә ң герей 11 буынмен аударғ ан, мазмұ ны дә л берілген, кө ркемдігі жә не ұ йқ асы ә лсіз. Поэмада айтатын ойды ақ ын ө зі тү йіндеген.

4) Эстетикалық талғ амы нә зік

«Қ осаяқ» жә ндікті суреттеу ү шін сө з таң дап қ олданады.

Бура салды, ақ таң ды

Тү сі алтындай ақ сары

Қ арқ арадай шаншылғ ан,

Тө бең е біткен қ ос қ ұ лақ

Шаншылғ ан зат шаншылса,

Шаншылар тап сондай-ақ.

Қ осаяқ бейнесі қ ай жағ ынан да мінсіз.

__________ араб, парсы-Ғ аса-Мұ са пайғ амбар

5) Архаизм __________ иран

__________ орыс

Ніл-дария аты Африкадағ ы.

Стилі басқ аша болғ анмен ауыз ә дебиетінде жиі ұ шырайтын еспе қ айталау, қ ара ө лең ү лгісі кө п. Айтысқ а қ ұ рылатын қ айталау да бар.

6) Дыбыс ә уезділігі.

Ассонанс-дауыстыдан басталу:

Адамнан асқ ан екен ақ ыл ойлау,

Ажары ақ бетің нің асқ ан айдан.

Аллитерация-дауыссыздан:

Қ ұ йрық атып қ умия,

Тү лкідей қ ашқ ан жымия

Қ араң ды ү зіп барасың,

Бізден де, қ айран дү ния!

Шә ң герей прозалық шығ армалар да жазғ ан. «Қ ара мұ рт» атты романы «Сұ рау-жауап» деген кө лемді ә ң гімесі болғ ан, ол сақ талмағ ан. 1917 жылы Батыс Қ азақ станда Қ аратө беге кө шіп барады.

«Сардар Сегіз» тарихи поэма Сегіз Серінің бейнесін жасағ ан.