Ақылбай Абайұлы

Мақ саты: Ақ ылбай Абайұ лы Қ ұ нанбаев ө мірімен танысу, оның шығ армашылығ ынан мә лімет беру.

Жоспары:

1. Ө мірі туралы деректер, ә ке ә сері.
2. Ақ ылбайдың домбырашылық, сазгерлік ө нері.
3. Поэмалары.

Пайдалануғ а ұ сынылатын ә дебиеттер:

1. Сү йіншә лиев Х. ХІХ ғ асыр ә дебиеті. -А., 1992.
2. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы.- А., 1998.
3. Абай тағ ылымы/ Қ ұ раст. Н.Ғ абуллин/ -А., 1986.
4. Мұ хаметқ анов Қ. Абайдың ақ ын шә кірттері. -А., 1994
5. Мырзахметов М. Мұ хтар Ә уезов жә не Абайтану проблемалары.- А., 1982.
6. Мырзахметов М. Абайтану тарихы.- А., 1994.
7. Нұ рқ атов А. Абайдың ақ ындық дә стү рі. А., 1958.
8. Досмұ хамедұ лы Х. Аламан. -А., 1991.
9. Кенжебаев Б. Ә дебиет белестері. А., 1986.
10. Мұ хаметқ анов Қ. Мағ ауия Абайұ лы Қ ұ нанбаев. -А., 1959.
11. Абай журналының нө мірлері.
12. Бес ғ асыр жырлайды. Т., 2.- А., 1989.
13. Ә уезов М. ХVІІІ - ХІХ ғ. ақ ындары // Ә уезов М. 20 томдық. Т.16.- А., 1985.
14. Мұ қ анов С. «Абай Қ ұ нанбаев монографиясы».

Абайдың ө зінің баласы, алғ ашқ ы ә йелі Ділдә дан туғ ан. Абайдың 16 жасында дү ниеге келген. Балалық шағ ын Қ ұ нанбайдың Нұ рғ аным деген ә йелінің қ олында ө ткізеді (4 -ә йелі). Сө йтіп Қ ұ нанбай баласы атанады. Кө біне, Абайғ а іні есебінде қ атысады. Кейін Абай тә рбиесіне ауысады. Орысша оқ и алмайды, мұ сылманша, ескіше оқ у дә режесінде ғ ана қ алады.

Ә уелгі кезде ө лең дер жазады, ә н-кү й, музыка ө неріне ден қ ояды. Ол ірі домбырашы, скрипкашы болады. Сазгерлік талабын да танытады. Абай аулында Мұ қ а деген скрипкашыны ұ стағ ан, содан ү йренеді. Басқ а елден келген ағ асының жесір қ алғ ан ә йеліне ғ ашық болып, соны алып Абай ауылына қ ашып келген. Сол дауды Абай шешеді де, Мұ қ аны жастарғ а скрипка ү йрену ү шін ө з аулында ұ стағ ан. Ақ ылбай 1904 жылы Абайдың қ ырқ ын ө ткізген тү нде қ айтыс болғ ан.

Ақ ылбай жазғ ан 3 поэма бар.

1. «Жаррах» - шығ ыста сюжеті бар. «Жеті ү й» дейтін ұ зақ ертегіден алынғ ан.
2. «Дағ ыстан» - қ олда сақ талғ аны. Ө мірінің соң ғ ы кезінде жазылғ ан.

Оқ иғ а Кавказдағ ы Дағ ыстан елінде болғ ан. Ел табиғ аты, халқ ының мінезін жырлайды. Халқ ы қ атал ерлігі бар, ашушаң, суық мінезді жұ рт болып суреттеледі. Поэма ө мірлік романтикағ а қ ұ рылғ ан. 1918ж. «Абай» журналының №5 санында жарияланғ ан.

Поэма басында қ айғ ылы жылап отырғ ан Жү сіп қ арт кө рінеді. Содан соң Жү сіп қ айғ ығ а неге тү скендігі баяндалады. Поэманың барлық жерінде оқ иғ а тартысы ө рбиді, соң ында қ айтадан Жү сіпке оралады.

Сюжеттік қ ұ рылымы жү йелі, жұ мбақ кө ріністерден басталып, қ ысқ а-қ ысқ а бө лімдерден тұ рады.

Жү сіптің жас жігіт кезінен басталатын тартыс бар. Қ ызғ аншақ ол жазық сыз ер мерген Ыбырайымды қ апыда ө лтіреді. Ыбырайымның шешесі баласының қ айғ ысынан қ иналуымен ө леді, бірақ Жү сіпті қ арғ ап ө леді. Содан ұ зақ уақ ыт ө теді. Жү сіп ү йленіп 5 ұ л, 1 қ ыз туады. Тірлігі толысып, байи тү седі, сонда баяғ ы ө лген кемпірдің қ арғ ысы келеді. Поэмада Жү сіптің 5 ұ лы қ айтыс болады, 2 ұ лы жаугершілікте, 2 ұ лы аң да жү ріп, 1 ұ лы да қ аза болады. Ең соң ында жалғ ыз қ ызы Зайра (Закира) ө лімші болып жатады. Сонда Жү сіп қ ызынан кешірім сұ райды. Қ ызы махаббат ү шін шерленіп, ө лім халіне жеткен ә кесін кешірмейді. Поэманың басында ө кінішпен жылап отырғ ан Жү сіп осы еді.

Бұ л шығ арма – анық ө мірлік романтика ү лгісінде жазылғ ан. Стильдің ерекшелігі – адамдағ ы белгілі бір сезімді алады да, соны аса зорайтпай жырлайды. Қ ызғ аныш пен кекке бар жаратылысын бағ ындырғ ан мінез-ә рекетін сезімдер арқ ылы кө рсеткен.

Сюжеттік қ ұ рылысы.

Ә рбір сезімдік оқ иғ алардан кейін, ә лсіретіп, ө сіріп, романтизмге беріліп, қ арғ ыс иесін таппай қ оймайды, тағ дыры оны тосады деген ұ ғ ымды берген.

Ө те қ онымды, қ абысып жатқ ан тең еулер, ақ ындық сипаттаулар бар. Бастау негізі ү лгі алуда, орыс ә дебиетінің ү лгісі бар. Орыстың романтикалық ү лгісіне еліктеген.

«Қ исса Жү сіп» (Дағ ыстан) – Кавказ тауын мекендейтін елдердің бірі – Дағ ыстандық тардың ө ткен ө мірлерінен алынғ ан, шын мә нінде романтикалық поэма, негізгі идеясы- ү стемдік етуші тап ө кілдерінің нашарларғ а еткен зорлық -зомбылық тарын ә шкерелеу. Оларғ а халық атынан қ арғ ыс-лағ нет айту.

Жә біраһ илді ө лтіруінің Ибраһ имды ө лтіруіне қ арағ анда, ө зінше дә лелі бар тә різді, Жә біраһ ил оның баласы Рахимды ө лтірді. Дағ ыстан халқ ының ескі салты бойынша «қ анғ а-қ ан», сондық тан бір рә уетте оның ө лтіруі дұ рыс та шығ ар деген ойлардан аулақ Жү сіптің бұ л қ имылын қ аталдық, қ аныпезерлік, мейірімсіздік деп қ арайды да жә не ол ө зінің осы пікірлерінің дұ рыстығ ын бірнеше себептер арқ ылы дә лелдейді.

Бір адамның басына бұ лар аз қ асірет емес. Жү сіптің басына осыншама трагедиялық жағ дайларды ү йіп-тө гуінің себебі не?

Біздің ше, бұ л автордың демократтық идеясымен нық байланысты. Ағ артушы- демократиялық бағ ытты қ олдаушы Абай тә рбиесінде ө скен жас ақ ын ө зінің езілуші халық қ а жаны ашу сезімін зорлық шыл, қ ара халық тың қ анын тө гушілерге Жү сіп оқ иғ асы тә різді қ атал ү кім шығ ару арқ ылы аң ғ артатынғ а ұ қ сайды.

Поэмада Жү сіп кездескен трагедиялардың негізгі себептерін Ибраһ имның шешесі Ә лі кемпірдің қ арғ ысына ұ шырағ андық тан деп, бір аяғ ын жазмышқ а тіреушілік пікір де бар. Ақ ын ол пікірінің ә р жерде-ақ ұ шығ ын кө рсетіп отырады да, ақ ыры Заһ ираның ө лер жерінде бас қ аһ арманы Жү сіптің ой-сезімін береді. Орынсыз жасағ ан қ иянаты есіне тү седі.

Ақ ылбай – қ азақ ә дебиетінде Кавказды тұ ң ғ ыш жырлағ ан ақ ын. Ұ стазы Абайдың кең есімен туыс халық тарының ө мірінен «Дағ ыстан» /Қ исса Жү сіп/. Африкадағ ы зұ лыстар жайынан «Зұ лыс» сияқ ты романтикалық дастандар жазғ ан.Ақ ылбайдың ү шінші поэмасы – «Зұ лыс». Тү гел сақ талмай жоғ алып кеткен. Алғ ашқ ы бө лімі адамдар жадында сақ талғ ан. Соны ауызша айтқ ызып, 1921-1922 жылдары қ айта хатқ а тү скен. 1924ж. «Сана» журналында М.Ә уезов сюжеті бойынша басылғ ан «Зұ лыс» - роман поэма.

Қ ысқ а сюжеті:

Генри деген адамның ә ң гімесінен басталады. Інісімен араздасып, айырылысып кетеді. Содан інісі зұ лыстарғ а ө тіп кетеді. Сол інісін іздеп ол Зұ лыс тауынан асып, зә ң гілер еліне сапар шегеді.

Қ асында Гвартерман дейтін мерген, аң шыны жалдап алады. Гут деген жолдасы, Омпапа деген батыр жігіт ереді. Омпапаны бала кезінде ақ тар зорлық пен кепілге сол елден алып келген екен, енді ол атамекеніне бармақ шы болады. Қ астарына тағ ы бір ө жет баланы ертіп алады.

Жолда кө п пілге кездеседі, солармен ойнайды, осы кезде жаң ағ ы бала пілдің тұ мсығ ына ілініп қ алады да қ аза болады.

Қ алғ ан ү шеуі Зұ лыстың жабайы еліне келеді. Ол ел мылтық дегенді кө рмеген екен. Бұ ларды ө лтірмек болады. Сонда Гут: «Мен қ арғ аймын, қ арғ ағ аным ө леді», - дейді. Сө йтеді де біреуін атып ө лтіреді. Содан олар бұ ндайды кө рмеген, қ орқ а бастайды. Ол елді Тавла деген ә кім басқ арғ ан. Омпапа ө з елінің адамдарымен ұ ғ ыса бастайды. Омпапаның ә кесін ө лтіріп Тавла тақ қ а отырғ ан екен. Тавланың ақ ылшысы аяр (сиқ ыршы) кемпір Гаула болады.

Барлық халқ ын жинап Генрилерді сынамақ болады.

Гут ә улиемін дейді. «Қ азір аспандағ ы айды ұ рлаймын», - дейді. Календарь бойынша, сол кеште ай тұ тылу керек екен. Оғ ан Гаула кемпір кө нбейді, ай ә р кез тұ тылып тұ ратынын айтады. Шын қ асиеттерің бала ө гізді қ арғ ап ө лтір дейді.

Гут ө гізді атып ө лтіреді. Содан зұ лыстар табынады. Омпапа Тавланы (ә кімді) ө лтіреді, ө зі ә кім болады. Гаула кемпірден Генри іздеп келген інісін сұ райды, ү ң гірдегі қ азынаны іздеп кеткенін айтады.

Содан Гауланы ертіп ү ң гірді іздеп кетеді. Ү ң гірге келгенде Гаула оларды тү сіріп жібереді де, ө зі таспен жауып, қ ашып кетеді.

Генрилер ү ң гірде кө п бейнет кө реді, бір жол тауып шығ ады. Гауһ ар тас алып шығ ады. Інісін таба алмай еліне қ айтуды мақ сат етеді. Жолдастық ү шін Омпапа бұ ларды жолды біліп қ оймасын деп кө здерін байлап, судан асырып жібереді. Оқ иғ а осымен бітеді.

Тақ ырыбы: Жиһ анкездік жә не отарлық. (ХІХ ғ. Батыс Европа). Саясатқ а қ ұ рылғ ан.

Фантастикалық, ертегілік элементтер кө п. Осы мотивті (сарынды) қ азақ детективін қ ұ ру ү шін шебер пайдаланғ ан.

Хаггарттың «Копи царя Соломона» деген романындағ ы оқ иғ ағ а жақ ындасады (Ағ ылшын жазушысы болғ ан).

Адамгершілігі мен қ асиеті жағ ынан ақ жұ рттан да Омпапа ә лдеқ айда зор етіп сипатталғ ан.

«Зұ лыс» - Ақ ылбайдың роман-поэма тү рінде жазылғ ан ү лкен кө лемді шығ армасы. Ұ зақ шығ арма, ұ қ ыпты кө шірушілердің қ олына тимеген. Қ олжазба бірден-бірге ауысып жү рген. Қ арандашпен жазылғ ан қ олжазбаны Ақ ылбай ө зі де қ айта кө шіріп ү лгіре алмағ ан.

Інісі Мағ аш, ә кесі Абай ө лімі қ ат-қ абат келіп, поэманы Ақ ылбай тарата алмағ ан. Жалғ ыз қ олжазба 1918 жылы ө ртеніп кетеді.

«Зұ лыс» поэмасы ағ ылшын жазушысы Г.Р.Хаггардтың «Копи царя Соломона» (1886жыл) атты романы сюжетінің негізінде жазбақ болғ ан ұ зақ поэмасының тек бастамасы ғ ана. Ағ ылшынның бір миллионерінің баласы Генри Куртис қ асына капитан Гуд дейтін досын ертіп, ө зінің інісі Джордж Куртисті іздеп шығ ады. Ә кесі ө лгеннен кейін ағ асына ренжіп, қ ашып кеткен інісінің хабарын білетін жалғ ыз-ақ адам бар, ол Дурбан қ аласының тұ рғ ыны піл аулайтын аң шы Аллан Квотермейін деп естиді де, Гуд пен Генри соны іздеп шығ ады. Екеуі де аң шығ а параходта кездейсоқ кездеседі. Танысып сө йлескеннен кейін, Квотермейін оның інісін кө ргендігін, қ асында Джим деген жолдасы бар Джордж ө те қ иын сапарғ а – «Копи Царя Соломона» / «Сү леймен қ азынасы»/ деп аталатын ескі заманнан аң ыз болғ ан алмас кенін іздеуге кеткендігін, жолының қ анша қ орқ ыныштылығ ын айтса да, тоқ тамайтындығ ына кө зі жеткесін, оларғ а «Сү леймен қ азынасын» қ алай табудың жоспарын бергендігін айтады. Ақ ылбайдың, Зұ лыс, Алабота тағ ы бірнеше адамдар болып, жоғ арғ ы жоспар бойынша жолғ а шығ улары, Сү леймен қ азынасына баратын асулардан асып, талай қ иыншылық тарды бастарынан кешіруі, Зұ лыс тә різді тағ ы елге барып, ө здерін жұ лдыздан тү скен адамбыз деп, мылтық тары арқ ылы таң қ алдыруы, ол елдің Тавла атты патшасын тү сіріп, ү лкен соғ ыстан кейін Алаботаны (сол елдің бұ рынғ ы патшасының баласы болып шығ ады) патша «король» қ оюы, ол жақ тан кері оралғ анда Аравия Сахарасынан Генридің інісі Джорджды кездестіріп, алмастар тауып, ү лкен олжамен елдеріне аман-сау оралуы, ә рқ айсысыларының да байлық, бақ ытқ а қ олдары жетуі Ақ ылбай поэмасында жоқ.

Г.Хаггардтың «Копи царя Соломона» романы – авторғ а ат, даң қ ә перген аты шулы кө ркем шығ армаларының бірі. Ә сіресе, ХІХ ғ асырдағ ы ғ ажайып оқ иғ аларғ а қ ұ рылғ ан – шетелдердің осы типтес романдарының ішінен ерекше орын алады.

Ақ ылбайдың «Зұ лысын» тек факт ретінде атап ө ткеніміз болмаса, бітпеген шығ армағ а талдау беруге болмайтындығ ы ө зінен-ө зі айқ ын. Бұ л поэмамен байланысты айтылуғ а тиісті жалғ ыз-ақ пікір – Ақ ылбайдың немесе Абай айналасының сол дә уірде қ ұ лаштарын кең жайып, қ анаттарын биікке серпулері – мұ ның да бір тамыры ұ лы ақ ын Абайда жатқ андығ ы белгілі.

Ақ ылбайды талантты ақ ын етіп танытқ ан оның белгілі поэмасы «Дағ ыстан» («Қ исса-Жү сіп»), «Зұ лыс», «Жаррах батыр», бұ л шығ армалардың ішінен бізге толық жеткені тек «Дағ ыстан» ғ ана, «Зұ лыс» поэмасының басы сақ талса, «Жаррах батыр» тү гелдей жоғ алып кеткен.

Ақ ылбай кү йші, скрипкада ойнайтын, сазгерлік ө нері де болғ ан. «Ішік кидім бұ лғ ыннан кә мшат жағ а», «Матай да алыс бірталай жер деген соң» атты ә ндері елге кең тарағ ан.

Ақ ылбай 1904 жылы Семей қ аласында қ айтыс болды, оның бейіті Семей облысы Абай ауданы, ө з қ ыстауы – Тышқ ан бұ лағ ының басында.