Дәріс 29

Мағ ауия Қ ұ нанбаев (1870-1904)

Мақ саты: Мағ ауия Абайұ лы Қ ұ нанбаев ө мірімен танысу, оның шығ армашылығ ынан мә лімет беру.

Жоспары:

1.Ө мірі туралы деректер, ә ке ә сері.

2. Ақ ылбайдың домбырашылық, сазгерлік ө нері.

3. Поэмалары.

Пайдалануғ а ұ сынылатын ә дебиеттер:

1. Сү йіншә лиев Х. ХІХ ғ асыр ә дебиеті. -А., 1992.

2. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы.- А., 1998.

3. Абай тағ ылымы/ Қ ұ раст. Н.Ғ абуллин/ -А., 1986.

4. Мұ хаметқ анов Қ. Абайдың ақ ын шә кірттері. -А., 1994

5. Мырзахметов М. Мұ хтар Ә уезов жә не Абайтану проблемалары.- А., 1982.

6. Мырзахметов М. Абайтану тарихы.- А., 1994.

7. Нұ рқ атов А. Абайдың ақ ындық дә стү рі. А., 1958.

8. Досмұ хамедұ лы Х. Аламан. -А., 1991.

9. Кенжебаев Б. Ә дебиет белестері. А., 1986.

10. Мұ хаметқ анов Қ. Мағ ауия Абайұ лы Қ ұ нанбаев. -А., 1959.

11. Абай журналының нө мірлері.

12. Бес ғ асыр жырлайды. Т., 2.- А., 1989.

13. Ә уезов М. ХVІІІ - ХІХ ғ. ақ ындары // Ә уезов М. 20 томдық. Т.16.- А., 1985.

Мағ ауия Абайұ лы Қ ұ нанбаев 1870 жылы Семей ө ң ірінде дү ниеге келген. Абайдың (Абайдың 25 жасында туғ ан) Ділда деген ә йелінен туғ ан кенже баласы. Ол тоғ ыз жастан бастап тө рт жылдай «кішкене молда» деп аталғ ан Мұ қ аметкә рім дейтін татар молдасынан оқ ып, хат таниды. Мағ ауияны он екі жасында Абай Семей қ аласындағ ы орыс мектебіне оқ уғ а береді. Мағ ауия оқ уғ а аса қ абілетті, зерек болады. Орыс мектебінде екі жарым жылдай оқ ып, науқ асқ а шалдық қ ан соң, дә рігерлердің кең есімен аулына қ айтады. Мағ ауия сол науқ астанып қ айтқ аннан оқ уғ а жарамайды. Сө йтіп, ә кесінің тә лім-тә рбиесінде болады.

Абайдың ерекше жақ сы кө рген, ү лкен ү міт кү ткен ең талантты, талапты баласы осы Мағ ауия болғ ан. Ол ү немі ә кесі Абайдың қ асында жү ріп, ө сиет, насихатқ а зер салып тың дайтын зейінді, саналы шә кірт болғ ан. Орыс мә дениетінен алғ ан аз білімін ә кесінің ө негесімен ө з бетінше дамытып, орыс тіліне жетіледі. Абай оқ итын кітаптарды – орыс ғ алымдарының, ұ лы ақ ын-жазушыларының ғ ылыми, ә деби ең бектерін Мағ ауия кө п оқ ып, кө п біледі. Науқ ас болып оқ и алмай, ауылда қ алғ ан, бірақ аса талантты інісін оқ удағ ы ағ асы Ә біш ерекше жақ сы кө ріп, жақ ын тартып, оның ө нер-білімге жетілуіне ү лкен кө ң іл бө ліп, кө мектеседі. Мағ ауия мен Кә кітай Абайдан орысша кітаптар алып оқ иды. Мағ ауияұ лы Жағ ыпардан 2 бала болғ ан. Ұ лы Жошыхан Ұ лы Отан соғ ысында қ айтыс болады. Қ ызы Ғ азал 2011 жылы 86 жасында қ айтыс болды. Ол кісі филолог, кинорежиссер болғ ан Ғ азал Мағ ауина (1926-2011ж).

Мағ ауия 15-16 жасынан бастап ө лең жазады. Бұ л кездегі ө лең дер - жастық -махаббат жайындағ ы лирикалық ө лең дер.

Лирика дегеніміз шындық ты адамның ішкі кө ң іл-кү йіне бө леп, ойы мен сезіміне астастыра суреттейтін терең психологиялық шығ армалардың бірі болып табылады.

Мағ ауияның жастық – махаббат тақ ырыбына жазылғ ан бір ә йгілі ө лең і – «Тү сімде бү гін тү нде кө рдім дұ хтар». Бұ л ө лең Мағ ауияның ө з басынан кешкен махаббат драмасына байланысты туғ ан. Мағ ауияның Шә кежан атты жыршы Бейсенбайдың ақ ылды, кө рікті ортаншы қ ызына ғ ашық болғ андығ ы жайында жазылғ ан. Шә кежан да Мағ ауияны қ атты ұ натады. Бірақ Шә кежанды жастайынан айттырып қ ояды. Бұ л қ ыздың айттырып қ ойғ ан кү йеуіне кө ң ілі толмайды, оны ұ натпайды. Ө зінің махаббат сырын тек Мағ ауияғ а ғ ана ашады.

Мағ ауия бұ л ө лең інде ескі салт-сананың, ә дет-ғ ұ рыптың ү стем болып тұ рғ ан кезінде сү йіскен жастардың мақ сатына жете алмағ ан арманын, шындық ты жыр етеді.

Мағ ауияның ү ш поэмасы бар: «Ең лік-Кебек», «Абылай», «Медғ ат-Қ асым». «Ең лік-Кебек» поэмасын Мағ ауия 1890 жылдары жазды.

Абайдың ақ ын достарына жазуғ а арнап тапсырғ ан тақ ырыбының бірі – осы Ең лік пен Кебек жайы.

«Ең лік-Кебек» поэмасының елге мә лім бір нұ сқ асын Абайдың немере інісі, белгілі ақ ын Шә кә рім жазғ ан. Шә кә рім жазғ ан «Ең лік-Кебектің» Мағ ауия жазғ ан поэмадан ерекшелігі бар. Мағ ауия Абай айтқ ан тарихи шындық ты барынша дұ рыс суреттесе, Шә кә рімнің ә сіресе Кең гірбай образын сипаттауда нағ ыз шындық ты бү ркемелеуге тырысқ андығ ы байқ алады. Кең гірбайдың жауыздығ ын ашудың орнына, оның айтқ ан билігін лажсыздық тан айтылғ ан билік деп, Кең гірбайдың Найманнан пара алып, Ең лік пен Кебекті ат қ ұ йрығ ына тақ қ ызып ө лтірткенін басқ аша дә лелдеген.

Ал, Мағ ауия жазғ ан «Ең лік-Кебек» поэмасының идеялық мазмұ ны - ө ткен ө мірдегі ел басынан кешкен тарихи шындық ты суреттеп, ескі билердің, рубасылардың қ айырымсыз қ атал қ ылық тарын ә шкерелеу.

Ең лік пен Кебек жайын тақ ырып етіп алып, Мағ ауияның поэма жазуында ү лкен саяси-ә леуметтік мә н бар. Ең лік пен Кебек жайы тек Матай, Тобық ты арасындағ ы рушылдық тартыстан туғ ан емес, бү кіл қ азақ халқ ына ортақ тарихи шындық тан туғ ан. Абай осы тұ рғ ыдан қ арап, «Ең лік-Кебекті» поэма етіп жазуды Мағ ауияғ а тапсырады. Ғ асыр бойы бү ркеліп келген шындық ты Абай ашады.

Поэманың оқ иғ а желісі Ең лік пен Кебектің кездесуінен басталады. Олардың арасындағ ы махаббат мә селесінен барып, шиеленіскен тартыс, екі ғ ашық тың аз кү н дә урен сү ріп, ақ ыры қ айғ ылы қ азасымен аяқ талады.

Кебек Тобық ты ішінде Жуантаяқ руынан шық қ ан жігіт болады. Қ олына қ ару алып, елі ү шін ең бек еткен ер Кебекті:

Жауынгер найза ұ стап тү нде ұ йық тамай,

Қ ысты кү н қ ұ с салады алмай дамыл, -

деп сипаттайды ақ ын.

Кебек қ ұ с салып жү ріп, боранда адасып, Шың ғ ыс тауының бауырындағ ы Матай қ ыстауына кездеседі. Қ онақ қ а қ ұ рмет кө рсеткен бойжеткен қ ыз жігіттің кө ң ілін аударып ә кетеді.

Биік қ абақ, ақ сұ рлау, қ ара қ асты,

Тік маң дай, толық жү зді, ұ зын шашты,

Қ арауында бір тү рлі ірең і бар,

Сынап, байқ ап қ алатын жең іл жасты.

Қ ыр мұ рын, қ ызыл ерін, аппақ тісті,

Ашық жү зді, жігіттің ериді іші.

Барынша айтып бақ тым суреттерін,

Кебек ердің Ең лік қ ыз асығ ы осы.

Кебек қ ызғ а сырын ашады. Ең лік те Кебекті сү йеді. Бірақ белгілі ескі ғ ұ рып бойынша аттастырып қ ойғ ан жері бар екенін айтады:

Жерім бар ә ке-шеше қ ойғ ан беріп,

Ұ рғ ашығ а оң ай ма кетпек жеріп.

Ақ ыры ауыл сыртындағ ы Қ ақ патастан табыспақ қ а сө з байласады. Қ ақ патаста кездескен екі жас айнымас дос, айрылмас жар болуғ а уә делесіп, кездесіп жү реді. Бұ л іс жұ ртқ а жария болып, Ең ліктің қ айнына хабар тиіп, айттырғ ан кү йеуі іздеп келгенде, Ең лік Кебекпен қ ашып кетеді. Сө йтіп, Ең лік пен Кебек ескі жол-жораны бұ зып қ осылып, ел ішінде тұ ра алмай, далада қ ашып жү реді. Тобық тының биі Кең гірбай Ең ліктің қ айын жұ ртынан пара алып, Ең лік пен Кебекті қ атты жазалауғ а уә де береді.

Дә л осы кезде Кебектің жақ ыны Тоқ тамыс та сапарда болады. Кең гірбай ә уелден Тоқ тамыспен наразы екен. Залым бидің жауыздық ниетіне істің орайы дә л келгендей болады. Арам сырын ішіне сақ тағ ан би қ ол жиып, қ апылыста Кебектердің ү стінен қ уғ ыншылар тү сіреді. Кебек Ең лікті Қ озыкү рең іне мінгестіріп ала қ ашады. Ат тастан секіргенде, Ең лік қ ұ лап жау қ олына тү седі. Кө п матайлармен Кең гірбай келіп бітім айтамыз дейді. Кебек Ең лікті қ иып кете алмай, қ олғ а да тү спей, Кең гірбайғ а кесімді сө зін айтады. Қ ызды Матайғ а берме, бітімге малым дайын, егер тілегімді орындамасаң: «Ө мір бойы жау болам, жасырмаймын», - дейді. Кең гірбай осы арада нағ ыз зұ лымдық айламен Кебекті алдайды: «Батырым неден қ орқ ып жү рсің? Аттан тү с, ө зді-ө зіміз сө йлесейік. Сонан соң қ ызды қ осып жіберем», - дейді.

Кең гірбай залым би ғ ой іші қ атты,

Жаны ашығ ан кісі боп суылдатты.

Ілмек қ ылып шылбырды отыр екен,

Мойнына қ апылыста тастап қ апты.

Кең гірбайдың айласы мен Кебектің алдануы поэмада осылай суреттеледі.

Кебекті ат қ ұ йрығ ына тағ ып ө лтірген Кең гірбай, Ең лікті Матайлардың қ олына береді. Ең лікті ө з елінің жендеттері ө лтіреді. Ең лік пен Кебектің арасында қ алғ ан сә биге де қ ара жү рек жауыздардың бір де бірінің кө ң ілі босамайды.

Балағ а ешбір пенде қ арамапты,

Тобық ты неткен жандар діні қ атты!

Шеткі Ақ шоқ ы басына бесігімен

Деседі бір кү н бойы жылап жатты.

Ең лік пен Кебек оқ иғ асы халық қ а қ атты ә сер еткен. Халық қ иялы Ең лік пен Кебектен қ алғ ан баланы ө лтірмей ер жеткізеді. Баланы нағ ашысы ұ рлап алып, жасырып асырап ө сіреді. Ол бала (Ермек) ер жетіп, ә кесі Кебек сияқ ты батыр болады. Ә ке-шешесінің кегін қ уады. Бұ л жө нінде «Ермек» атты поэма бар.

Қ орыта келгенде, Ең лік пен Кебек рулық -феодалдық қ оғ ам қ осылғ ан екі жастың қ ыршынынан қ иғ ан – Найман мен Тобық тының рубасы феодалдары. Екі жасқ а ө лім жазасын кескен, мейрімсіз билік айтқ ан Кең гірбай болады. Ө з тұ сында Кең гірбайдың Ең лік пен Кебекке айтқ ан ә ділетсіз билігін рубасы феодалдар халық алдында «ә діл билік, тура билік» деп уағ ыздағ ан. Ол заманда Ең лік пен Кебектің жазық сыз тө гілген қ аны, ауыр қ айғ ысын сыртқ а шығ ара алмағ ан, халық тың жү регіне шер болып байланып, іште кете барғ ан.

Абайдың жолын қ уғ ан жас ақ ын Мағ ауияның жазғ ан «Ең лік-Кебек» поэмасы – тарихи тақ ырыпқ а жазылғ ан нағ ыз реалистік шығ арма.

Мағ ауияның келесі поэмасы «Абылай» тарихи фактілерден алынғ ан. Ол қ олжазба кү йінде сақ талғ ан, 1890 жылы жазылғ ан.

«Медғ ат-Қ асым» Африка елінің болмысынан алынғ ан.

Мағ ауия тек бұ л айтқ ан жайда ғ ана емес, поэмасының кейін кө рінетін барлық қ ұ рылыс, стилі мен сюжеттік, образдық мә дениет ө рнегінен жә не қ азақ поэмасына кіргізетін кө ркемдік жаң аша шеберліктерінен, орыс поэмаларынан кө п ү лгі алғ анын айқ ын танытады.

Бұ нда А.Пушкиннің тү стік поэмалары «Бақ ша-сарай фонтаны», «Кавказ тұ тқ ыны», «Сығ андар» бір еске тү ссе, М.Лермонтовтан «Измайл-Бей», «Ауыл-Бастунжи», «Ашик-кериб» жә не Байронның шығ ыстық поэмалары бә рі де «Медғ ат-Қ асым» поэмасынан ө з туыстарын, жақ ын жолдағ ы жаң а бір ү лгілерін кө ргендей болады.

«Медғ ат-Қ асым» поэмасы да – романтизм сарынындағ ы шығ арма. Бірақ негізгі стилі солай бола тұ рса да, бұ л поэманың ү лкен желілері жә не де бір-екі сезіммен тү йілген геройлардың іс-ә рекетінен туады. Ол сезімдер – бұ л поэмада да геройларды ө здері нық бағ ындырады. Ішкі дү ниелерін, сө з-ойларын, мінез-қ иялдарын жә не тартыс-армандарын бір арағ а тү йеді. Сондай жалғ ыз сезімге тү гел берілген адамның бірі, поэманың бас геройы – Қ асым. Бұ ны бастағ ан сезімнің аты – кек.

Екінші сезім поэманың ішіне кірген екінші егіз тақ ырыпты билейді. Ол тақ ырып бойынша ә рекет ететін адамдар да бір-ақ сезімге тү гел бой ұ рғ ан. Бұ ндағ ы сезім – махаббат. Ол Сә лім мен Ғ азизаның арасында болатын халдерінің арқ ауы боп таратылады. Бас герой Қ асымды кекке айдағ ан себеп не? Поэманың алғ ашқ ы жағ ы осы жайды баян етуге арналғ ан.

Заты-зә ң гі, Қ асым дейтін жас жігіт Мұ рат дейтін байдың сің істі қ ұ лы болады. Ніл дариясы бойында тоғ ан алып, кө п мү лік, қ ұ лдар жиып, плантаторлық ететін Мұ рат байдың ө жет, ө ткір қ ұ лдарының бірі – сол Қ асым жаң ағ ы байдың асырап алғ ан қ ызы – Марияғ а ғ ашық болады. Сол сырын бір кү ні қ ызғ а жігіт ашқ ан шақ та, қ ыз оны менсінбей ашуланады. Бұ ның арын қ орлағ андай сө здер айтады. Жігіт реніш білдіргенде, қ ыз Қ асымның мінезін Мұ рат байдың баласы Медғ атқ а айтады. Медғ ат пен қ ыз жақ ын екен. Ал, Медғ ат ә кесінен де қ атал, барлық қ ұ лғ а рақ ымсыз, жауыз мінезді мырза болады.

Ол Қ асымды қ атты жазағ а ұ шыратып, Мария қ ыздың кө зінше қ инауғ а салады. Азаптан талып, ө лімші болғ ан Қ асым ү ш кү ндей ә лсіз, нә рсіз жатып алады. Тө ртінші кү ні із-тү з қ алдырмай қ ашып жоғ алады. Бірақ кетерінде Марияны ө лтіріп кетеді. Осыдан кейін ә ң гіме желісі ү зіліп, бірнеше жыл ө ткен соң ғ ы хал баян етіледі. Медғ ат моттық істеп, байдың мү лкін шашады. Бай банкрот болады. Мү ліктері мен қ ұ лдарын сатып, енді Африкадағ ы Занзибарғ а кө шпекші болады. Аз керуен болып сапарғ а шығ уғ а ә зірленгенде, бұ ларғ а жолбасшы болуғ а бір зә ң гі келіп жалданады. Ол Обайғ а деген кісі.

Кейін осы керуен жол ү стінде бір елсіз ө лкеге келіп, тү неп жатады. Кеш мезгілінде жақ ындағ ы зә ң гілер, таудың бө ктерімен жиырма атты жолбасарлар жортып келе жатқ ан болады. Бұ лардың атырапқ а қ айырлы атағ ы шық қ ан атаманы бар. Оның аты – Сарбастық. Ақ ын бұ л топтың іс-мінездерін таныта сө йлегенде, оларды тек қ анішер, кісі ө лтіргіштер демейді. Бұ л Байрон, Шиллер, Пушкин шығ армаларында келетін қ айырымды қ арақ шы тә різдес адам. Карл Мор, Дубровскийлер сияқ ты Сарбастық тың тобы да байларғ а рақ ымсыз, кедей атаулығ а ү немі жә рдем, жақ сылық етіп жү ретін топ болады.

Ә сіресе байларғ а рақ ым етпес,

Ағ аш толы зә ң гінің бә рі неттес...

Сорлы болғ ан жандарғ а тағ ы ә деті,

Бір жақ сылық қ ылады естен кетпес, –

деп, Мағ ауия да ө зінің жаң а герой атаманын жай ұ ры емес, қ оғ амдық сыры бар, бө лек жан етіп сипаттайды. Жаң ағ ы тү нде Сарбастық қ а, Мұ раттың керуенін бастап келе жатқ ан зә ң гі – Обайғ а жасырын келеді. Атаман хабарды біліп алып, барлық тобымен керуенге шабуыл жасайды. Мұ рат бай ө леді, Медғ атты атаман ө з қ олымен байлап алады. Осы атаман – баяғ ы Қ асым боп шығ ады.

Керуенді бар мү ліктерін барлық жандарымен ө здерінің жатағ ына ә келген соң, зә ң гілер ішкілікке салынады. Тұ тқ ындар байлаулы, кісендеулі тұ рады. Осыдан соң поэманың екінші тақ ырыбы араласады.

Сә лім деген аң шы жігіт ө зінің мерген жолдасы Халитпен сол тү нде, отбасында ас ә зірлеп отырып сырласады. Сонда Сә лім ө зін ел-жұ ртынан қ аң ғ ытып шығ арғ ан қ айғ ы-шерін айтады. Онысы – ғ ашық тық екен. Бұ л Мұ рат дейтін байдың Ғ азиза атты қ ызына ғ ашық болғ ан. Қ ыз да сондай сү йген екен. Бірақ Мұ рат бай Сә лімді кедейсініп, қ ызын бермепті. Сү йгеніне қ осыла алмағ ан жігіт ызаменен, қ айғ ыдан азап шегіп, елден безіп, осылай аң шы болып кетіпті.

Дә л осы ә ң гіменің ү стінде олар тү н ішінен жү гіріп келе жатқ ан адамның дабырын естиді. Екеуі қ арсы жү гіріп, есі шық қ ан бір жанды ұ стап алады. Олар жаң ағ ы Мұ раттың керуенінен қ ашып шығ ып келе жатқ ан қ ызметшісінің бірі екен. Мұ раттың ө лгенін, керуеннің таланғ анын білдірумен қ атар, сол адам Ғ азизаның да жайын айтады. Сә лімнің ғ ашығ ы Ғ азиза керуеннің ішінде екен. Зә ң гілер оны да тұ тқ ын ғ ып ә кетіпті.

Осы хабарды естіген Сә лім қ аруына ұ мтылып, қ азір алыспақ қ а асығ ады. Бірақ Халит оны ақ ылменен тоқ татады. Екеуі тү ні бойы осы атыраптағ ы аң шыны жиып алып, Сарбастық атаманның қ апыда жатқ ан қ олына шабуыл жасайды. Атаманның ө зінен басқ а жолдастарының бә рі қ ирай мас. Олар соғ ыса алмай, қ аза табады. Қ асым бө лек шатырда жатып, жаң ағ ы жайды біліп, арғ ымағ ына мініп қ аша береді. бірақ шатырының қ асында байлаулы тұ рғ ан Ғ азизаны ала қ ашады.

Сә лім атаманның соң ына тү сіп қ уады. Ғ азизаны танып қ алып, «қ ұ тқ арамын», «қ орық па» деп айғ айлайды. Бұ ның алдында Ғ азиза мен Қ асым сө йлескен болатын. Атаман Ғ азизағ а достық етуді серт қ ылғ ан еді.

Қ азір Ғ азиза сол жайды айтып, Қ асымды тоқ татпақ болады. Бірақ Қ асым «ө з қ олыммен беремін, тартып алмайды», - дейді.

Сонымен, Сә лімді тосып, атаман тоқ тай бергенде, Сә лім оны атпақ болып мылтығ ын кө тереді. Сонда Қ асым Сә лімнің мылтығ ын қ ұ ндағ ынан атып ү зеді де, кү ліп тосып алады.

Кейін Сә лімді Ғ азизағ а қ осады. Ә ң гіме Қ асымның бір кезде кекті болғ ан қ атал жауыз бай мырзасынан ә діл кегін алумен бітеді.

Міне, «Медғ ат-Қ асым» сюжет желісі осындай тартысқ а толы, терең мағ ыналы болып қ ұ ралғ ан. Абай мектебінен шық қ ан шығ армалардың ішінде осы «Медғ ат-Қ асымнан» кө ркемдігі жә не ә сіресе идеясы, ойы жоқ деп айтуғ а болмайды.

Бұ нда Мағ ауия ү лкен ізденгіштік, ағ артушылық жә не қ оғ амдық озғ ын идеяны ү лкен мә дениеттілікпен жақ сы ү йлестірген. Қ асымның кек алу жолында істеген мінездері ө мір шындығ ына анық ү йлеседі. Шығ арманың адам мінезіне байланысты негізгі тақ ырыбы, идеясы осы болғ анда, бұ л бір Қ асымның басының ісі емес. Поэмадағ ы осы жердегі тартыста ү лкен жинақ таушылық қ асиет бар.

Қ асымның кегі арқ ылы дү ние жү зіндегі осы алуандас жағ дайда қ иналып жү рген жазық сыз жә не ү лкен қ айраты бар, ары зор, намысы кү шті ең бек адамдарының бә рінің жоғ ын жоқ тағ ан идеяны танытады. Бай менен қ аналушы қ ұ лдың, ең бекшінің арасындағ ы бітімсіз қ айшылық бұ нда таптық қ арсылық, қ айшылық дә режесіне анық жеткізіле суреттелген.

«Медғ ат-Қ асым» – Мағ ауияның ең соң ғ ы поэмасы.