Дәріс 10

Майлық ожа Сұ лтанқ ожаұ лы (1835-1898)

Мақ саты: Майлық ожаның ә деби мұ расын жан-жақ ты талдап, мә ні мен маң ызын студенттерге ұ ғ ындыру

Жоспары:

1. Ө мірі туралы мә лімет. Майлық ожа - араб, парсы, ежелгі тү ркі ә дебиетін жақ сы білген сауатты ақ ын.

2. Шығ армаларының жанрлық тү рлері (толғ ау, термелер, мысал ө лең дер, айтыстар, арнау ө лең дер).

3. Толғ ау, арнау ө лең деріндегі адалдық ты уағ ыздау, ғ ибраттық ойлар.

4. Мысал ө лең дегі пернелеу.

5. Айтыстары: Майлық ожа мен Айман, Майлық ожа мен Гү лханымның айтысы, Сү йінбаймен айтыстары.

6. Ақ ын шығ армасының кө рнекілігі, бейнелігі.

Пайдаланылғ ан ә дебиеттер:

1. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы. А., 2006.

2. ХІХ ғ асырдағ ы қ азақ ақ ындары. 1998ж. Қ азақ ССР академиясы.

3. Сү йіншә лиев Х. «ХІХ ғ асырдағ ы қ азақ ә дебиеті».-А., 1995.

4. «Майлық ожаның нақ ылдары».- А., 1972.

5. «Бес ғ асыр жырлайды».-А., 1989.

6. «Ә деби мұ ра» -А., 1970.

7. М.Ә уезов.Таң дамалы. –А., 2003-2010.

8. «Айтыс». 1-2 том. -Алматы, 1962.

Қ азіргі Шымкент облысы, Қ ызылқ ұ м жерінде туып ө скен. Ә кесі Сұ лтанқ ожа мұ сылманша сауатты, шағ ын дә улетті, кө зі ашық, діндар адам болғ ан. Қ ожа деген даң қ ына лайық кә сіп еткен.

Майлы ә уелі ү йде, ә кесінің ү йретуімен сауатын ашып, кейін ө з бетімен кө п ізденіп, заманына сай білімді адам дә режесіне жеткен.

Майлы 14 жасқ а толғ анда ә ке-шешесі бірдей ө леді. Жеті жасар Есехан деген інісі екеуі жетім қ алады. Тумысынан пысық Майлы жетімдікке бой алдырмай, басқ а тү скен ауыртпалық тарғ а қ арсы тұ рып, кү нкө ріс қ амын жасайды.

Ер жете келе танылып, жаттап ө лең айтпай, ө нер жолына белін бекем байлау арқ ылы дегеніне жетеді. Ол 20 жас шамасында сө зге араласып, ө лең ө неріне беріле бастағ ан. Ө з басының еркі ө зіне тиген кезден бастап, ел ақ ындарымен кездесіп, сауық кештерге, ас берген жерлерге барып, ескі ел дә стү рі бойынша сө з ө неріне дағ дылана берген. Кейін ө зінің сауатын молайтып, жазба ә дебиет ө кілдерін, шығ ыс ә дебиетін оқ уғ а, оның кейбір ү лгілерін жаттап айтып, таратуғ а мү мкіндік алғ ан. Кө рші елдерді аралап, мұ сылман мә дениеті орталық тарында да болғ ан. Бұ қ ар, Самарқ ант, Ташкент сияқ ты қ алаларда болып, кө рші елдер ө мірімен, шығ ыс мә дениетімен танысқ ан.

Аттары ә лемге ә йгілі Ә лішер Науаи, Фердоуси, Низамилердің шығ армаларымен де жас кезінен таныс боп, солардың ең бектерінен кө п нә рсе ү йренген.

Ол ө зіне дейінгі Қ ожа Ахмет Яссауи мен Сү леймен Бақ ырғ аниді, Асанқ айғ ы мен Бұ қ ар жырауды да жақ сы білген. Кезіндегі Дулат, Шортанбай, Мә деліқ ожа, Молда Мұ салармен пікірлес болғ ан. Қ азақ еліне белгілі Сү йінбай, Қ ұ лыншақ, Айман, Гү лханым, Жаныс (қ ырғ ыз ақ ыны), тағ ы басқ а ақ ындармен жү здесіп, олардың кейбіреулерімен айтысқ ан. Ол қ азақ тар тұ рмысын біліп қ оймай, ө збек, қ ырғ ыз елдерінің жай-жапсарын да жетік білген. Бұ ғ ан ақ ынның Жаныспен айтысы куә.

Майлық ожа 1829 жылдары Сырдан Ә улиеатағ а келіп, Сыпатай батыр асында Сү йінбаймен кездесіп, онымен сө з қ ағ ысқ ан. Бұ л жыр бірінші рет 1929 жылы «Жаң а ә дебиет» журналында басылды. Ақ ын Сыпатай асының бастаушысы болып жү рген Есім деген байдың қ ұ рметіне разы болмай, оны сынайды. Ө лең інің жалпы кө лемі – 68 жол. Онда басқ а рудан келген қ онақ тардың елеусіз, қ ұ рметтен тыс қ алғ аны сө з болады.

Ә ликү массалаумағ алейкү м, Есім ағ а?!

Ас бердің сауын айтып, несіне ағ а?!

Астыма киіз салып, тамақ бермей,

Бар ма еді ала алмағ ан ө шің, ағ а,

Ат жабу тү нде болды тө сегіміз,

Жиынғ а біз келгелі он кү н болды

Он табақ ботқ а болды есебіміз, - дейді.

Р.Бердібай: «Тамаша нақ ыл насихаттың, ғ ажайып дастандарың авторы, кемең гер ақ ын Майлы», - дейді.

Шығ армалары:

Арнаулар: «Райымқ ұ лғ а», «Ноғ ай мырзағ а».

Толғ ау – термелер: «Жаман адам зорлық шыл».

Мысалдары: «Тотынама», «Қ асқ ыр», «Ү ш жігіт» (пернелеу ә дісі басым), «Бұ лбұ л», «Есек пен қ ұ лан».

Айтыстары: «Майлық ожа мен Айман қ ыз», «Майлық ожа мен Гү лханым», т.б.

Майлық ожа Шығ ыс ә дебиетімен танысып қ ана қ оймай, оны қ азақ тіліне аудару ә рекетін де істеген. Діни қ иссалар сюжетіне дастан жазумен де айналысқ ан. «Зархұ м» ү лгісінде «Абдолла бала» жырын шығ арғ ан. «Тотынаманы» ө зінше, қ ысқ аша толғ ағ ан. Майлық ожаның кейбір толғ аулары баспа бетін ерте кө рген. 1883 жылы Ташкент қ аласында басылғ ан «Қ ырғ ыз хрестоматиясы» атты жинақ та Майлық ожаның бірнеше ұ зақ толғ аулары басылады. Олар – «Райымқ ұ лғ а», «Қ асқ ыр», «Ноғ ай мырзағ а», «Ү ш жігіт» деп аталады. Ақ ынның бұ л ө лең дерінің жалпы мазмұ ны - адамгершілік ұ ғ ымдағ ы ғ ибрат сө здер.