Дәріс 8

Шернияз Жарылғ асұ лының шығ армашылық мұ расы (1807-1867)

Жоспары:

1. Ө мірі, ақ ын шығ армаларының зерттелуі.

2. Шернияз – суырып салма ақ ын.

3. Ақ ын шығ армаларының жанрлық, тақ ырыптық ерекшелігі.

Пайдалануғ а ұ сынылатын ә дебиеттер:

1. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы. - А., 2006.

2. Сү йіншә лиев Х. ХІХ ғ асыр ә дебиеті. - А., 1992.

3. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы. - А., 1998.

4. Жұ малиев Қ. ХVІІІ-ХІХ ғ ғ. Қ азақ ә дебиеті. -А., 1967.

5. Досмұ хамедұ лы Х. Аламан. -А., 1991.

6. ХІХ ғ асырдағ ы қ азақ поэзиясы. - А., 1985.

7. ХІХ ғ асырдағ ы қ азақ ақ ындары /зерттеу, мақ алалар/. -А., 1988.

Махамбет рухында жыр толғ ағ ан. Халық қ озғ алысына қ атысқ ан. Кө теріліске арнап ө лең жазғ ан ақ ын, ірі жырау. Ақ тө бе облысының, Ойыл ауданының тумасы, руы-Кете, атасы Бейтілеу ауқ атты болғ ан. Исатай, Махамбет кө терілісіне ө зі барып қ осылғ ан.

Жастайынан суырып салма ақ ын болады. Ақ ындық шабыты Исатай бастағ ан кө теріліс кезінде дамып, халық ты ханғ а қ арсы кө теріліске ү ндейді. Ө зі кө терілісте ерлік кө рсетіп, ү лгілі сарбаздардың бірі болғ ан. Кө теріліс жең іліске ұ шырағ анда, Махамбетпен бірге Жайық тың шығ ыс бетіне ө тіп, ел аралап ү гіт жү ргізеді, бірақ ол қ уғ ынғ а ұ шырайды, содан ханғ а келіп кешірім ө тінеді.

Оны Баймағ амбет Махамбетті ұ стауғ а арналғ ан қ олғ а да қ осады, бірақ ол Махамбет атына ешбір кір келтірмеген.

Оразхан Сү йінбекұ лының айтуынша:

1. 15 жасында шері атанады. Атақ ты адай ақ ыны Абыл кіші жү зді аралап жү ріп Шерниязғ а кездеседі. Онымен айтыспақ шы болады. Шернияз шешен – шешендік ө нер халық ауыз ә дебиетінің жанры. Ғ ибраттық мә ні бар, ө негелі айырық ша тапқ ырлық танытатын сө з. Дау, билік тұ сында кө рінеді. «Адайдың байына айтқ аны», «Байсақ ал бимен кездесуі», «Молдағ а айтқ аны». Шернияз ө зі емес, жең гесі арқ ылы Абылғ а ө лең жібереді. Ақ ыры ол ө ткір ақ ынды ө зіне ертіп ел аралайды, ақ ындық ө нерін ү йренеді.

2. Қ ашағ ан жырауды бір ауыз сө збен тоқ татқ ан дейді.

Қ ашағ ан:

Менің атым Қ ашағ ан

Денемді артық жасағ ан

Шынтуайтқ а келгенде

Ү ш алыпты баса алам.

Шернияз:

Қ ашағ ан болсаң қ ияла,

Бар кү шің ді аяма.

Ұ зын қ ұ рық, жү йрік ат

Қ ашқ анменен қ оя ма?

Шернияздың аты ү ш жү зге тегіс мә лім. Кө кшетауда Ақ ыш, Жетісуда Сү йінбай, Балқ ашта Омарбек ө лең дерін жырлағ ан.

Зерттеушілер:

1925 жылы Ғ.Мұ стафиннің қ ұ растыруымен шығ армалары жинақ талып, зерттеледі. Москвада жырлары кітап болып шығ ады.

Мә шһ ү р Жү сіп Кө пеев «Мес» деген қ олжазбасында айтады. (Ешнияз ө лең дері).

Солтү стік Қ азақ стан Преснов ауданында Ыбырай деген ақ ын жырлағ ан.

І.Жансү гіров 1925 жылы Ташкентте алғ ашқ ы «Терме» жинағ ын шығ арады.

С.Мұ қ анов пен Қ.Бекқ ожин орта мектеп оқ улығ ына ө лең дерін енгізеді. «Қ азақ тың 18-19ғ. ә дебиетінің тарихы» ең бегінде шығ армашылығ ына талдау жасайды.

Профессор Қ.Жұ малиев орта мектеп оқ улығ ы жә не 1957 жылы шық қ ан мақ алалар жинағ ының 1- томында ө мірі мен творчествосына талдау жасайды.

1940ж. Ә лшер «Шернияз шешен» мақ аласы.