Дәріс 2

Тақ ырыбы: Дулат Бабатайұ лы (1802-1874)

Мақ саты: ХІХ ғ асырда ө мір сү рген Д.Бабатайұ лы шығ армаларынан кең інен мағ лұ мат беру. Зар заман ақ ындары туралы тү сінік бере отырып, қ азақ ә дебиетіндегі ақ ынның орнын ашып кө рсету.

Жоспары:

1. Д. Бабатайұ лының ө мірі жайлы деректер, шығ армаларының жариялануы.

2. Ақ ын жайындағ ы зерттеушілер пікірі, бағ а беру.

3. Дулат – зар заман ақ ыны.

4. Шығ армаларын жанрлық, тақ ырыптық -идеялық жағ ынан топтау, теориялық талдау жасау.

5. «Еспембет» поэмасының мазмұ ны, идеясы, кө ркемдігі. Поэмадағ ы Ақ тамберді батыр бейнесі.

6. «Сары шымшық», «Бір патшаның бір кезде» мысалдарының маң ызы, жанрлық ерекшілігі.

Пайдаланылатын ә дебиеттер тізімі:

1. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы. А., 2006ж

2. Бес ғ асыр жырлайды.-А., 1989.

3. Қ азақ ә дебиетінің тарихы. –А., 1995.

4. Сү йіншә лиев Х. ХІХ ғ асырдағ ы қ азақ ә дебиеті.-А., 1993.

5. Бабатайұ лы Д. Шығ армалары. –А., 2003.

6. Бабатайұ лы Д. Шығ армалары. –А., 1985.

7. Ә уезов М. Ә дебиет тарихы.-А., 1991. 210-220-беттер.

8. Ай, заман-ай, заман-ай.-А., 1991.

9. Айтыс.-А., 1-том. 1988.

10. Негимов С. Дулат поэзиясының кө ркемдік ерекшелігі.-А., 2003.

11. Қ ожекеев Т. Дулат-сатирик.-А., 2003.

12. Омаров Б. Шортанбай, Дулат пенен Мұ рат ақ ын// Қ азақ ә дебиеті.1997, №8.

Дулат Бабатайұ лы - туғ ан елінің тарихи бір кезең ін жырлап ө ткен қ айталанбас ақ ын. Ол - патшалық Россияның қ азақ ө лкесін кү штеп отарлау кезең ін, одан туғ ан зобалаң ды ө з кө зімен кө ріп, соғ ан барынша наразылық білдірген елбасы адамдардың бірі. Ашық тан-ашық кү ш жұ мсап мең геру, ешбір себепсіз басып алу саясатына тү бегейлі қ арсылық білдірген азамат, отарлау саясатының қ азақ елін талан-таражғ а салу, халық тың егемендігін біржола жойып, тә уелді жұ ртқ а айналдыру ә рекетіне қ арсы халық ты ү гіттеу міндеттерін алдына мақ сат қ ылғ ан ел қ амқ оры, сыншыл да, сыршыл ақ ын.

Дулат Балқ аш пен Аягө з маң ын жайлағ ан Найман-Сыбан елінен шық қ ан. Бізге жеткен ө лең дерінде кездесетін кейбір деректерге қ арағ анда, ол ескіше оқ ығ ан, сауатты адам болғ ан.

Ақ ынды ө з кө зімен кө ріп, оның ө лең дерін жазып алып, сақ тап келген Шың ғ ыстау ақ ындары, сө зуар азаматтарының ә сіресе, Ғ аббас Байділдаұ лы мен Шә кір Ә бенұ лының ең бегі ерекше. Бұ л азаматтар Дулаттың ө зін кө рмесе де, оны кө рген Байділда ақ сақ алдың қ олжазбасын сақ тап, ғ ылыми жұ ртшылық қ а табыс еткен.

Кітапта ақ ынның біраз ө сиеттері мен толғ аулары енген. Жалпы кө лемі 800 жолдай. Дулаттың ө мірі туралы деректер жә не оның ө лең дері мен ө мірбаяны туралы деректерді біз ең алғ аш орта мектептің 8-сыныбына арналғ ан С.Мұ қ анов пен Қ.Бекхожиннің 1939 жылы хрестоматиясынан ұ штастырамыз. Профессор Қ.Жұ малиев ө зінің 1940-1941 жылдары мектеп оқ ушыларына арнап жазғ ан қ азақ ә дебиеті оқ улығ ында ақ ынның ө мірі мен шығ армаларын талдап, ол туралы ө з қ орытындысын жасады. Дулат шығ армашылығ ы туралы осы жолдардың авторы 1959 жылдан бастап, зерттеулер жү ргізіп келді. Сол тұ ста жазылғ ан кейбір зерттеулер. Қ азақ ССР-і Ғ А-ның «Хабарлар» журналында 1959 жылы №3-санында, 1960 жылы басылғ ан «Ә деби мұ ра жә не оны зерттеу» жинағ ында жарияланды жә не бұ рын жарияланбағ ан «Еспембет» дастаны қ алың қ ауымғ а табыс етіліп, «Жұ лдыз» журналының 1959 жылғ ы №5- санында басылып шық ты.

Ә дебиеттану ғ ылымында бірде бағ ыт, бірде ағ ым, сондай-ақ дә уір ә дебиеті, сарын анық тамасы ретінде аталып жү рген зар заман сө зін нақ ты бір ұ ғ ымғ а келтірген М.Ә уезов тұ жырымдағ ан желі бойынша зар заман ә деби ағ ымы ретінде танылды.

Зар заманның ә леуметтік рө лі ұ лт дамуының бетбұ рысы, ә сер-ық палы ақ ындар жырында сары уайымшылдық қ а салыну сарыны ретінде кө рініс тапты.