Ағартушылық демократтық мазмұндағы реалистік жаңа жазба әдебиет

Ағ артушылық, демократияшыл кө зқ арастағ ы ақ ын-жазушылар шығ армашылығ ының ХІХ ғ асырдағ ы ә лемдік ө ркениет дамуындағ ы маң ызы. Қ азақ тың ағ артушы-демократ ақ ын-жазушыларының шығ армаларында ө зек болғ ан мә селелер: қ азақ елінің тұ рмысы, ә лемдік ө ркениет жаң алық тары. ХІХ ғ асыр ағ артушы-демократтары шығ армалырындағ ы ортақ кө зқ арастар жә не оның реалистік жаң а жазба ә дебиетті дамытудағ ы игі ық палы.

Шоқ ан (Мұ хаммед-Қ анапия) Шың ғ ысұ лы Уә лиханов (1835-1868)

Ө мірі туралы мә лімет. Отбасылық тә рбиедегі ә жесі Айғ аным мен ә кесі Шың ғ ыстың ө негелі ық палы. Шоқ ан мұ расының жариялануы, зерттелуі (Ә. Марғ ұ лан,

С. Мұ қ анов, т.б.) Шоқ ан – қ азақ тарихы мен ә дебиетін, фольклоры мен этнографиясын зерттеуші, ағ артушы ұ лы ғ алым. Ол – публицист жазушы. Шоқ анның ағ артушылық, демократтық кө зқ арастарындағ ы философиялық -материалистік дү ниетаным сипаттары.

Шоқ анның фольклор, ә дебиет тарихы, поэзия жанрлары туралы зерттеу ең бектері: «Қ азқ а шежіресі», «Қ азқ а халық поэзиясының тү рлері жө нінде», «Қ азақ тардағ ы шамандық тың қ алдығ ы», «Қ ырғ ыз-қ айсақ тардың ү лкен ордасына қ арасты елдердің аң ыз-ә ң гімелері», т.б.

Шоқ анның қ азақ ақ ындары Бұ қ ар, Шал, Шө же, Жанақ, Тү бек, Орынбай, т.б. туралы, суырып салмалық /импровизация ө нері/, Абылай ханғ а жә не қ азақ батырларына арналғ ан тарихи жырлар туралы жазғ андары.

Шоқ анның қ ырғ ыздың тарихы мен фольклорына байланысты зерттеулері. «Манас» эпосына тұ ң ғ ыш рет тарихи, ә деби талдаулар жасауы, «Кө кетай ханның ө лімі жә не асы» деген ү зіндісін орыс тіліне аударуы.

Ғ ылыми очерктері мен кү нделіктеріндегі жазушылы-публицистік суреткерлік шеберлік белгілері. Табиғ ат суреттері, адамның кескін-келбеті, мінез-қ ұ лқ ы, тұ рмыс суреттері туралы бейнелі кестелері: «Қ ұ лжа кү нделіктері», «Алты шаһ ар», немесе «Қ ашқ ария туралы», «Іле ө лкесінің географиялық очеркі», т.б.

Шоқ анның ө з ата-анасына, Ф.М.Достоевскийге, А.Н.Майковке, К.К.Гудковскийге, Г.А.Колпаковскийге, т.б. жазғ ан хаттары жә не ондағ ы демократиялық, ағ артушылық кө зқ арастары.

Шоқ ан туралы орыс ғ алымдарының (Г.Н.Потанин, И.Н.Березин, Н.А.Аристов, Н.И.Веселовский, В.В.Бартольд, Н.М.Ядринцев, т.б.) ең бектері.

Шоқ ан Уә лиханов мұ расының ұ лттық тарихымыздағ ы маң ызы.

Ыбырай Алтынсарин (1841-1889)

Ө мірі туралы мә лімет. Ыбырай шығ армаларының жариялануы, зерттелуі. Ыбырай – ағ артушы, ұ стаз-жазушы, ақ ын, этнограф, аудармашы, ол – қ азақ тың ұ стаздық -тә лімгерлік (педагогикалық) ұ лағ атын ә лемдік дең гейгк кө терген тұ лғ а. Ыбырай шығ армаларының философиялық, психологиялық сырлары.

Ыбырай – қ азақ мектебіне арналғ ан тұ ң ғ ыш оқ у қ ұ ралының авторы / «Киргизская хрестоматия», т.б./.

Ыбырайдың қ азақ мектебі ү шін ислам дінінің қ ағ идаларын тү сіндіретін оқ у қ ұ ралын жазуы («Жариат – ул – ислам» - «Мұ сылманшылық тұ тқ асы»).

Ыбырайдың қ азақ тың халық тық ә дет-ғ ұ рыптары туралы жазғ ан этнографиялық ең бектері: «Орынбор ведонствосы қ азақ тарының қ ұ да тү су, қ ыз ұ зату жә не той жасау дә стү рлерінің очеркі», «Орынбор ведонствосы қ азақ тарының ө лген адамды жерлеу жә не оғ ан ас беру дйстү рінің очеркі».

Қ азақ халқ ының ауыр тұ рмысына арналғ ан мақ алалары: «Жұ т туралы», «Қ азақ даласындағ ы аштық туралы».

Халық ағ арту мә селелері хақ ындағ ы кө семсө здік /публицистикалық / мақ алалары, хаттары. Оқ ыту жү йесі негізіндегі ә дістемелік ең бектері.

Ө лең дері: оқ у-білім, ағ арту / «Сө з басы», «Ө нер-білім бар жұ рттар»/, адамгершілік тә рбиесі /«Жаратты неше алуан жұ рт бір қ ұ дайым», «Араз бол кедей болсаң ұ рлық пенен», «Ә й, достарым!», «Ә й, жігіттер!»/, озбырлық ты, ә леуметтік тең сіздікті сынау, заман зары /Азғ ан елдің хандары», «Азғ ан елдің қ ожасы», «Азғ ан елдің молдасы», «Береке кеткен елдерде», Ә ділдік кө рмеген ү шін тө реге айтылғ ан сө з»/, табиғ ат / «Жаз», «Ө зен»/ тақ ырыптары. Ыбырай ө лең деріндегі реализм, қ азақ халқ ының тұ рмыстық халін, ө мір мазмұ нын кө ркем тілмен бейнелеуі.

Ы. Алтынсарин ә ң гімелері – ұ стаздық тә лім-тә рбие қ ұ ралы, қ азақ жазба прозасы қ алыптасуының бастау негізі. Ә ң гімелерінің ең бексү йгіштікке, адмгершілікке баулудағ ы ық пады қ уаттылығ ы. «Ә ке мен бала», «Бақ ша ағ аштары», «Жан-жануарлардың жылғ а дауласқ аны», «Бай мен жарлы баласы», «Ұ лық пан ә кім», «Малды пайдағ а жарату», «Қ ыпшақ Сейітқ ұ л», «Таза бұ лақ», «Сараң дық пен жинақ ылық», т.б. ә ң гімелеріндегі адам тә рбиесіне қ атысты философиялық, психологиялық мә селелер. Ә ң імелерінде адамның мінез-қ ұ лқ ындағ ы сан-алуан сапаларды бейнелеу арқ ылы ө мірді мағ ыналы, саналы мазмұ нда ө ткізуге шақ ыру.

Ыбырайдың ө лең дері мен ә ң гімелеріндегі тақ ырыптық, кө ркемдік шешім тұ рғ ысындағ ы ү ндестік.

Ы.Алтынсарин аудармалары, Л.Н.Толстой, И.А.Крылов, В.И.Даль, К.Д.Ушинский, И.И.Паульсон шығ армаларын аударудағ ы жазушының ө зіндік ерекшелігі. Жеке сө здердің дә лме-дә л мағ ынасын қ уаламай, қ азақ халқ ының ұ ғ ымына сай еркін аудармалық ү лгіні қ олдануы.

Ыбырайдың халық ә дебиеті мұ раларын жинауы жә не оларды ө зінің ұ стаздық жұ мысына пайдалануы / «Орақ батырдың баласы Ә лібек мырзаның бір ханғ а айтқ ан ө лең і», «Нұ ржан бидің бір сө зі», «Жанақ пен Баланың айтысқ аны», «Қ обыланды батыр мен Тайбурыл», т.б./.

Ыбырай шығ армашылығ ы – қ азақ балалар жазба ә дебиетінің қ алыптасуындағ ы шешуші негіз. Ы. Алтынсарин – қ азақ тық ұ лттық даму тарихының ұ лы тұ лғ асы.

Абай (Ибраһ им) Қ ұ нанбайұ лы (1845-1904)

Шығ армашылық ө мірбаяны. Абай мұ расының жиналуы, жариялануы, зерттелуі. Абайдың қ алыптасуы мен ө су жолындағ ы ө негелі ә кесі Қ ұ нанбай қ ажының, ә жесі Зеренің, шешесі Ұ лжанның жә не басқ а да билердің, шешендердің, ақ ын-жыраулардың,,

Ұ лы Абайдың шығ армашылық қ алыптасуына шешуші ық пал еткен ү ш арна: қ азақ халқ ының рухани мә дениеті /фольклоры, ақ ын-жыраулар мұ ралары, т.б./, Шығ ыстың классикалық ә дебиеті мен ғ ылымы, орыстың классикалық ә дебиеті жә не Еуропаның философиялық ғ ылымы.

Жас шағ ындағ ы ө лең дері: «Иузи-Раушан», «Фзули-Шә мси», «Ә лиф-би», «Сап-сап кө ң ілім», «Тайғ а міндік». Ө лең дері:

- азаматтық кө ң іл-кү й, философиялық толғ аныстар: «Кө ң ілім қ айтты», «Патша қ ұ дай», «Кө кбайғ а», «Қ артайдық, қ айғ ы ойладық», «Қ алың елім, қ азағ ым, қ айран жұ ртым», «Келдік талай жерге енді», «Жақ сылық ұ зақ тұ рмайды», «Лай суғ а мал бітпес», «Ө лсе ө лер», «Сенбе жұ ртқ а», «Ө лсем орным қ ара жер», «Алланың ө зі де рас, сө зі де рас», «Сегіз аяқ», «Ішім ө лген, сыртым сау», «Қ ажымас дос халық та жоқ»;

- махаббат, ғ ашық тық сезімдерімен ө рілген тебіреністер: «Қ ор болды жаным», «Сен мені не етесің», «Жігіт сө зі», «Қ ыз сө зі», «Білектей арқ асына ө рген бұ рым», «Қ ызарып, сұ рланып», «Кө зімнің қ арасы»;

- табиғ ат суреттерін айшық тау: «Қ ансонарда бү ркітші шығ ады аң ғ а», «Жаз», «Кү з», «Қ ыс», «Жазғ ытұ ры»;

- оқ у, білім, ағ арту, тә рбие мә селелерін жырлау: «Жасымда ғ ылым бар деп ескермедім», «Интернатта оқ ып жү р», «Ғ ылым таппай мақ танба», Жігіттер кейбір кездері», «Бір дә урен келеді кү нде»;

- ақ ындық ө нер туралы: «Ө лең сө здің патшасы, сө з-сарасы», «Адамның кейбір кездері», «Мен жазбаймын ө лең ді ермек ү шін»;

- ә н ө нері туралы: «Кө ң іл қ ұ сы қ ұ йқ ылжыр», «Қ ұ лақ тан кіріп бойды алар»;

- табиғ ат пен адамдық мінез-қ ұ лық, іс-ә рекет, сезім мә селелерін астастыра жырлау: «Желсіз тү нде жарық ай», «Қ араша, желтоқ сан мен сол бір екі ай», «Кө лең ке басын ұ зартып»;

- сыншыл, сатиралық мазмұ ндағ ы ө лең дері: «Адасқ анның алды жө н», «Байлар жү р», «Сабырсыз, арсыз, еріншек», «Кө жекбайғ а», «Болыс болдым, мінеки», «Мә з болады болысың», «Кө зінен басқ а ойы жоқ», «Менсінбеуші ем наданды», «Бойы бұ лғ аң».

- Ә н-ө лең дері: «Алыстан серпеп», «Сен мені не етесің», «Кө зімнің қ арасы», «Қ ор болды жаным», «Ата-анағ а кө з қ уаныш», «Бойы бұ лғ аң», «Сү йсіне алмадым, сү ймедім», «Айттым сә лем Қ аламқ ас», «Біреуден біреу артылса».

Аудармалық -нә зиралық ө лең дерге арнап шығ арғ ан ә ндері: «Татьянаның хаты», «Онегиннің жауабы»;

Аудармалық ө лең дерге ілесе шығ арғ ан ә ндері: «Қ араң ғ ы тү нде тау қ алып», «Мен кө рдім ұ зын қ айың қ ұ лағ анын», «Сұ рғ ылт тұ ман дым бү ркіп».

Поэмалары. Абай поэмалары – оқ иғ аларды суреттеу арқ ылы ө сиеттік, ұ стаздық ой туғ ызатын шығ армалар. Абай поэмалары – дә стү рлі нә зира ү лгісіндегі шығ армалар.

«Масғ ұ т» поэмасында адамгершілік мә селесінің философиялық тұ рғ ыда кө ркем жырлануы. Қ ыдыр қ арт ұ сынатын жеміс /ақ -ақ ыл, сары-дә улет, қ ызыл-ә йелмен достық / жә не оның мә ні.

«Ескендір» поэмасындағ ы ұ лы Абайдың гуманистік ойлары. Поэмадағ ы адамның кө з сү йегіне Аристотельдің берген бағ асы арқ ылы дидактикалық, философиялық қ орытынды жасау.

«Ә зім ә ң гімесі» атты аяқ талмағ ан поэмасының арқ ауы «Мың бір тү ннің» бір тарауы «Ә лидің Ә зімі» екендігі. Поэманың опасыздық ты /аяршал/ танытушылық қ уаты.

Абайдың қ арасө здері. Стиль, мазмұ н жағ ынан алғ анда, осы шығ армалар кө ркем сө здің Абайдың ө зі тапқ ан бір тү рі екендігі. Кейде бұ лар сыншылдық, ойшылдық жә не кө біне адамгершілік, мораль мә селелеріне арналғ ан ө сиет, толғ ау тә різді.

Қ орытынды. Абай – қ азақ сө з ө неріндегі жаң а реалистік жазба кө ркем ә дебиеттің негізін салғ ан ұ лы классик ақ ын.

Ақ ылбай Абайұ лы (1861-1904)

Ө мірі туралы мә лімет. Ақ ын ретінде қ алыптасуындағ ы ә кесі Абайдың ә сері. Ақ ылбайдың домбырашылық, скрипкашылық, сазгерлік (композиторлық) ө нері.

«Жаррах» поэмасы, оның шығ ыс ә ң гімесі «Жеті ү й» дейтін ұ зақ ертегіден алынғ андығ ы (жоғ алып кеткен).

«Дағ ыстан» поэмасы. Поэмадағ ы адамдық сезім кү йлерінің (қ ызғ аныш, кек, махаббат) тартысты оқ иғ алар ү стінде романтикалық ә уенмен жырлануы. Қ ызғ аныш пен кекке уланғ ан Жү сіп, махаббатқ а ө мірлерін бағ ыштағ ан Заира мен Жебірейіл бейнелері. Поэманың романтизм кө ркемдік ә дісі сипатындағ ы ерекшеліктері, тілі.

«Зұ лыс» поэмасы – жоғ алғ ан нұ сқ адан қ алғ ан ү зінді. Поэмадағ ы Омпапа бейнесі – отаршылық қ а қ арсы кү рескерлердің ө кілі. М.Ә уезовтың сө зімен айтқ анда, «Зұ лыс» - Ақ ылбайдың аса қ ою оқ иғ алы роман-поэма тү рінде жазылғ ан ү лкен кө лемді шығ армасы екендігі.

Мағ ауия Абайұ лы (1870-1904)

Ө мірі туралы мә лімет. Кө ң іл-кү й тақ ырыбындағ ы лирикалық ө лең дері. «Ең лік-Кебек», «Абылай» атты поэмалары (қ олжазба кү йінде сақ талғ ан).

«Медғ ат-Қ асым» поэмасының романтикалық кө ркемдік ә діс тұ рғ ысындағ ы ерекшеліктері. Қ асым, Сә лім мен Ғ азиза бейнелері арқ ылы кек пен махаббат жырлануындағ ы кө ркемдік шешім мә селелері. Поэмадағ ы ақ ын қ олданғ ан кө ркем тіл мен бейнелілік мә селелері.

Шә ң герей Сейіткерейұ лы Бө кеев (1847-1920)

Ө мірі туралы мә ліметтер. Ақ ын-жазушы ретіндегі шығ армашылығ ының қ алыптасу жолы.

Лирикалық ө лең деріндегі кө ң іл-кү й философиясы («Ө мірдің ө туі», «Жалғ аншы жарық дү ние», «Таудағ ы тас ұ ядан», «Ол кү ндерді тапсырдым», «Бұ л кү нде жас кө ң ілім судай тастың», «Сұ ң қ ардай шалық тағ ан тас ұ яның», «Аллаяр жаздым, ағ а, Кө лборсыдан», т.б.), махаббат («Қ атшекейге», «Жігіттің болса жақ сы алғ ан жыры»), табиғ ат («Қ айран жерім», «Кө лторғ ай», «Нарын туралы», т.б.), оқ у, білім, ғ ылым) «Ғ ылым», «Эдисон»).

«Сардар Сегіз» тарихи дастаны. Дастанның композициялық қ ұ рылысы. Сегіз Сері бейнесін сомдаудағ ы тарихи шындық пен кө ркемдік жинақ тау мә селелері.

Шә ң герей шығ армашылығ ының ә лемдік ә деби дамуғ а байланысты жақ тары (романтизм, символизм мә селелері). Ақ ын шығ армашылығ ының тілі, бейнелілігі.

ХІХ ғ асырдағ ы қ азақ ә дебиеті дамуының мазмұ нына байланысты жалпы қ орытындылар.