Нер тұтастығы мазмұнындағы ақындар поэзиясы

(сал-серілер, ә нші-ақ ындар)

Ө нер тұ тастығ ы мазмұ нындағ ы ақ ындар (сал-серілер, ә нші ақ ындар) шығ армаларындағ ы кө рнек ө нерінің ежелгі замандық тұ тастық (синкретизм) белгілерінің сақ талуы, жаң ғ ыра қ олданылуы (ә ншілік, ақ ындық, жыршылық, сазгерлік, аң шылық -мергендік, атбегілік-сейістік, қ ұ сбегілік-саятшылық, ә р тү рлі мазмұ ндағ ы кү лдіргі ойынпаздық, палуандық, ұ сталық -зергерлік, т.б.). Атасы Қ ожағ ұ л тә рбиелеген. Ауқ атты отбасында еркін ө скен. Кө кшетауда Жекей кө лінің жағ асында дү ниеге келген.

Біржан сал Қ ожағ ұ лұ лы (1834-1897)

Ө мірі туралы мә лімет. Кө ң іл-кү й («Жамбас сипар», «Біржан сал», «Орынбор», «Талай заман», «Ал, дү ние, ө терің ді біліп едім»), философиялық («Ер жігіт дү ниені кө рген артық»), махаббат («Айтпай», «Лә йлім-шырақ», «Кө лбай-Жанбай», «Алтын балдақ», «Ақ тентек», т.б.) тақ ырыптарындағ ы ә н-ө лең дері.

Озбырлық жасаушыларды сынау: «Жанбота», «Адасқ ақ», т.б.

«Қ исса Бржан сал мен Сара қ ыздың айтысқ аны» - қ азақ тың халық поэзиясының классикалық ү лгісі. Айтыстың 1898, 1899, 1902, 1907 жылдары жарияланғ ан тө рт нұ сқ асы. Біржан мен Сара айтысының эстетикалық -кө ркемдік тағ ылымы.

«Біржан мен Шө же ақ ын айтысы», «Біржан мен қ ыз», «Біржан сал мен қ ыз» тә різді қ ыз бен жігіттің сө з қ ағ ысуы тү ріндегі айтыстарындағ ы қ азақ ы қ алжың ерекшеліктері.

Біржан сал шығ армаларының кө ркемдік ерекшеліктері.

Ақ ан сері Қ орамсаұ лы (1843-1913)

Ө мірі туралы мә лімет. Ақ ан сері – қ оршағ ан ортадағ ы ә семдік ә лемін, сұ лулық тағ ылымын жырлаушы суреткер ақ ын. Тә н сұ лулығ ы мен рухани жан дү ниелік тазалық ты, пә ктікті, нә зік сезіммен аялай жырлаушы.

Лирикалық ө лең деріндегі /«Адамның біліміне ақ ыл серік», «Айтамын замандасқ а біраз кең ес», «Ә йелдер сипаты», «Жігіт сипаты», «Жастық шақ ты», «Кә рілік», «Достарыма»/ кө ң іл кү йлері мен философиялық терең дікке негізделген мазмұ ндық ерекшеліктер.

Махаббат тақ ырыбындағ ы лирикалық ө лең дері: «Сырмбет», «Ү ш тоты», «Қ ара торғ ай», «Кербез сұ лу», «Ақ кө йлек», «Мақ пал», «Торыны таң асырып мінген қ андай», «Сү йген жардан айрылдым», «Біздің кө ң іл қ айда жатыр», «Жайық тың ақ тү лкісі аралдағ ы», «Сү йген қ алқ а», т.б.

Азаматтық ә уенді, сыншыл сарындағ ы ө лең деріндегі заман қ айшылық тары мен озбырлық ты сынау /«Заманғ а қ арап», «Қ ұ лагер», т.б./. «Қ ұ лагер» - лирикалық психологиялық ө лең.

Аң шылық -саятшылық тақ ырыбындағ ы ө лең дері /«Мылтық пен мергеншілік»/. Аң шылық ты ө нер деп бағ алағ ан.

Айтыс ө лең деріндегі, атап айтқ анда «Ақ ан сері мен Ә діл», «Ақ ан сері мен Ысмағ ұ л Шаймерден айтысы», «Қ ожанбет пен Ақ ан сері», «Ақ ан сері мен Орынбай», «Ақ ан сері, Бекә лі жә не Сү леймен молда» сө з қ ағ ысуларындағ ы қ азақ ы қ алжың бояулары, кө ркем тіл кестелері.

Ақ ын ө лең дерінің тіл ө рнектілігі, кө ркемдік ерекшеліктері, бейнелілігі. Ақ ан басындағ ы қ айғ ы:

1. қ ұ сы – қ аратоғ ай жоғ алып кетеді

2. тазысы – Базаралы уланып кетеді

3. сү йгені – Ұ рқ ия ө леді, Ақ тотығ а ү йлене алмайды

4. жү йрік аты – Қ ұ лагер мерт болады.

Сегіз сері (Мұ хамедханапия) Баһ рамұ лы Шақ шақ ов (1818-1854)

Сегіз сері Қ ызылжарда туылғ ан 36 жасында қ айтыс болғ ан. Ө мірі туралы мә лімет. Лирикалық ә н-ө лең деріндегі азаматтық, романтикалық ә уендер /«Қ ашқ ын келбеті», «Ү міт», «Ү ш жү зге атым шық қ ан Сегіз сері», «Кө ң іл-кү й», т.б./.

Махаббат тақ ырыбындағ ы ә н-ө лең дері: «Қ арлығ аш», «Гауһ ар тас», «Ә йкен-ай», «Ең лік», «Қ ызғ алдақ», «Ғ ани»», т.б. Табиғ ат туралы ө лең дері /«Айымжаным»/.

Арнау ө лең дерінде ел қ орғ ағ ан батырларды (Исатай батырғ а арналғ ан «Ө кініш», «Ақ бұ лақ». «Ү бі батырғ а») мадақ тауы жә не опасыз, екіжү зді бисымақ тарды /«Шомбал биге»/ сынауы.

Дастандары: «Алуа-Жарылқ амыс», «Зейне-Зайып», «Айсара-Шолпан», «Кер бие».

Суырып салма ө нерінің негізінде туғ ан ә зіл-қ алжынды қ ағ ысулары: «Сегіз бен Дариғ а қ ыз», «Сегіз бен тө ре қ ызы», «Сегіз бен Шернияз», «Сегіз бен Мақ пал».

Сегіз серінің нақ ыл сө здеріндегі достық, адамгершілік, елдік, ерлік туралы толғ аныстар. Ақ ын шығ армашылығ ының ұ лттық кө ркемсө з ө нері мен сан салалы мә дениетінің тарихындағ ы маң ызы.

Сара Тастанбекқ ызы (1878-1916)

Ө мірі, ақ ындық шығ армашылығ ы. Сара – қ азақ ә йелінің арманы, мұ ң -шерін поэзия тілімен ө рнектеген ақ ын.

Ә леуметтік тең сіздік, заман зары тақ ырыбындағ ы лирикалық ө лең дері: «Жү рек», «Ашындым», «Ортақ мұ ң», т.б.

Табиғ ат тақ ырыбындағ ы /«Шымылдық»/ ө лең деріндегі лирикалық кейіпкер толғ аныстарының мә ні.

Арнау ө лең деріндегі лирикалық кейіпкер тағ дыры хақ ындағ ы зар мұ ң жә не оның ә леуметтік мә ні /«Арсалаң алдында», «Ақ қ у», «Қ арлығ аш», «Торығ у», «Қ ош бол, елім»/.

Ақ ынның Біржан салмен айтысы, ондағ ы Сара ө лең дерінің кө ркемдік-эстетикалық тағ ылымы. «Тө ребай мен Сара» - қ ыз бен жігіт айтысы мазмұ нындағ ы ақ ындық ө нер сайысы.

Ақ ын шығ армашылығ ындағ ы кө ркемдік, бейнелілік кестелері.

Ә сет Найманбайұ лы (1887-1923)

Ө мірі, ақ ындық шығ армашылығ ы. Толғ ау-тармелерінің, ө лең дерінің ә ншілік орындаушылық пен, сазгерлікпен тығ ыз байланыстылығ ы. Шығ армаларындағ ы ө нер, сұ лулық, асыл мінез-қ ұ лық, ең бексү йгіштік, халық бақ ыты ү шін ең бек ету /«Ә н басып мейір қ андыра салғ андай ғ ып», «Жігіттің жігіт болар бейнесінде», «Жас жігіт надандық пен алданады»/ тақ ырыптарының жырлануы.

Ө мірді сү ю, ө лімді мойындау жырлары /«Болжаусыз осы екен ғ ой ө лім деген»/.

Айтыстары. Ақ ындар айтысының қ оштасу-жұ бату /«Кембірбай мен Ә сет»/, қ ағ ысу-қ алжың дасу /«Ә сет пен Кә рібай»/ мазмұ нында сө з жарыстырудағ ы Ә сет тілінің ө рнектері. Қ ыз бен жігіт айтысы пішініндегі «Ә сет пен Рысжан» айтысының мазмұ нындағ ы халық тық ә дет-ғ ұ рыптарды жырлау ерекшелігі. Жұ бақ айту жә не оны шешу арқ ылы ақ ындық дү ниетаным кең дігінің танылуы.

Дастандары: «Салиха-Сә мен», «Ағ аш ат», «Ү ш жетім», т.б.

Аудармалық -назиралық шығ армалары /«Евгений Онегин», т.б./.

Ақ ын шығ армалырының кө ркемлік ерекшеліктері. Ө лең деріндегі шешендік сө з ү лгілеріне тә н бейнелілік ө рнектері.

Ә ндері – 8 баспа табақ ә ні бар. «Қ аракө з», «Кә рілік туралы», «Майда қ оң ыр», «Гауһ ар тас», «Ә питө к», «Жалғ ан ә н», «Ә сет», «Ө тепберген», «Зұ лқ ия ә ні» т.б

Қ осымша (ө з бетінше) оқ уғ а ұ сынылатын ақ ындар:

Сары Батақ ұ лы /1863-1895/, Жаяу Мұ са Байжанұ лы /1835-1929/, Қ ұ лтума Ө темісұ лы /1840-1915/, Балуан Шолақ Баймырзаұ лы /1864-1919/ шығ армалары.

Ө нер тұ тастығ ы мазмұ нындағ ы ақ ындардың ә деби шығ армашылығ ындағ ы дә стү р жалғ астығ ы. Мұ хит, Ү кілі Ыбырай, Тайжан, Мә ди, Естай, Шашубай, Кенен, Нартай, т.б. ақ ындар мұ раларындағ ы дә стү рлы ерекшеліктер.