Дәріс 9

Тақ ырыбы: Сү йінбай Аронұ лы (1822-1895)

Мақ саты: Сү йінбай шығ армашылығ ын танып, білу.

Жоспары:

1. Сү йінбай Аронұ лының ө мірі жайында деректер мен зерттеулер.

2. Ақ ын шығ армалары (айтыстары, толғ аулары, арнау ө лең дері).

3. Ақ ын шығ армаларының тақ ырыптық мә ні жә не идеясы.

4. Сү йінбай – импровизатор ақ ын.

5. Сү йінбай шығ армаларының кө ркемдік ерекшеліктері.

Ә дебиеттер:

1. Х.Сү йіншә лиев Қ азақ ә дебиетінің тарихы.- А., 2006.

2. Х.Сү йіншә лиев «ХІХ ғ. қ азақ ә дебиетінің тарихы». –Алматы, 1986.

3. «ХІХ ғ. қ азақ ақ ындары». -Алматы, 1988.

4. «Айтыс». 1 том.-Алматы, 1965.

5. Х.Сү йіншә лиев «Жұ лдыз» журналы.1977. №4

6. С.Қ асқ абасов «Ақ иық тың айдыны»// «Жас Алаш».1977.

7. С.Садырбаев «Қ азақ ә дебиеті» -А., 1990.

8. М.Ү мбетов «Пірім менің Сү йінбай». -А., 1992.

9. «Бес ғ асыр жырлайды»Жинақ. -А., 1989.

10. С.Садырбаев «Фольклор жә не эстетика».- А., 1986.

11. Сү йінбай ақ ын ө лең дер жинағ ы. Қ ызылорда, 1935.

12. Сү йінбай Аронұ лы «Ақ иық» -А., 1990.

ХІХ ғ асырдағ ы белгілі қ азақ ақ ындарының бірі – Сү йінбай. Ол Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Майтө бе жайлауында 1822 жылы шілде айында туғ ан. Ө з ә кесі – Арон Кү сепұ лы, арғ ы атасы – Жиенқ ұ л деген кісілер. Ол кедей отбасынан шық қ ан. Ә кесі Аронның шаруасы тым шағ ын болып, кейде ішер ас, мінер атқ а зар болғ ан екен. Ө зінің ө мірі туралы айтқ ан ө лең дерінің бірінде ақ ын бұ л жайлы жә не Екей елінің тү гел кедей болғ анын толық бейнелейді. Елінде билік қ ұ рғ ан «Бір тө реге» толғ ауында ол:

Сол малының біреуі,

Екей деген ел едім,

Сү йінбай деген мен едім,

Ә кем Арон тұ қ ымы

Малғ а кедей жан едім.

Кө же қ атық қ ой сұ рап,

Дү йсен деген біреуге,

Кеше кү ндіз кеп едім, – дейді.

Мына ө мірде жетімдік кө ріп, зарығ ып ө теді. Жалшы болып, мал соң ында жү ріп кү нелтеді. Киер киім, мінер атқ а зар болады:

Е, қ ұ дай тарылттың ғ ой мені жастан,

Кім етіп, жетістірмей мал екен бастан.

Барайын деген жерге кө лік таппай,

Отырмын енді міне жылжымастан.

Сү йінбайдің Тезек тө ремен тіресе тү скен кезі-кейінірек, ақ ынның ер жетіп, елге танылғ ан шағ ы. Қ алың бұ қ арағ а сү йенген ақ ын тайсалмай сө йлеп, Тезек тө рені де Жалайырдағ ы Сұ лтанғ а ұ қ сап тайсалмай сө йлеп, ел алдында жігерленіп, бас кө тертпей қ аһ арлы сө зінің кү шімен бө геп отырады. Тіпті, кө рші қ ырғ ыз халқ ының қ анды балақ, орақ ауыз Орман хан тұ қ ымдарының орынсыз істерін де батыл сынайды. Ол шындық ү шін кү ресіп, хан-тө ре тұ қ ымының қ ылмыстарын бетіне басады. Ә р тү рлі дауғ а тү сіп, ә діл қ азыдай ә мірлі билік айтады.

Ақ ынның бұ лайша ел ісіне араласуы оның қ оғ амдық келбетін айқ ындайды. Бетіне адам қ аратпағ ан ә рі ақ ын, ә рі тө ренің аузын буып, оның тө ріне именбей шығ ып, табынғ ан, ас, малынан бас беруге мү жбү р еткен – Сү йінбайдың тас жібітер ө ткір де батыл тілі. Табиғ атынан талантты ақ ынғ а ел артқ ан сенім, ол кө рсеткен сый-қ ұ рмет ө шпес даң қ ә періп, бойындағ ы сарқ ылмас талант бұ лағ ының кө зін ашты. Ақ ын енді ү й айналасындағ ы ә кесінің шағ ын шаруасымен айналыспай, ағ айын арасы ұ зақ дау-шарғ а бө гелмей, ел кезіп, ө мір кө ру, ділмар-шешен ақ ындармен кездесіп, олармен дидарласу арманын алғ а қ ояды.

Е.Ысмайлов: «Сү йінбайдың шә кірттеріне ү йреткен екі ерекшелігі бар. Бірі – айтыста шындық ты жеткізіп, ө ткір шешен, тапқ ыр сө йлеуі, екіншісі – тарихта болғ ан батырларды ү немі желілі жырғ а айналдырып айтуы. (Ақ ындар 103 б.)

Болашақ талант иесінің творчестволық іздену сапары басталады. Оң тү стік шығ ыс, Орталық Қ азақ стан жерін ол тү гел аралайды. Ө з кезіндегі қ азақ ақ ындарының біразымен кездесіп тілдеседі. Ө зіне дейінгі ақ ындардан ө з атасы Кү септің жырларын, Жанкісі жыраудың ө лең дерін жақ сы білген. Ағ а буын ақ ындардан Қ абан, Жанақ, Тү бек, Шө желермен кездескен. Ал, ө зіне туыстас Майлық ожа, Майлыкө т, Қ аң тарбай, Тезекбай, Бақ тыбай сияқ тылармен кездескен, кейбірімен айтысқ ан.

Ақ ынның ө лер алдындағ ы екі толғ ауы табылды. Онда ақ ын ө зіне ө лім қ аупі тө нгенін біліп, ол туралы тұ жырым жасайды.

Қ ұ лқ айырдай ағ арды сақ ал, мұ ртым,

Ө тіп кетті қ атарлас талай жұ ртым,

Керуендей бір кү ні жө нелермін,

Жан келіп кеткенді де неше дү ркін? - деп басталатын осы ө лең нің 3 шумағ ында ақ ын ө зінің 73 жасқ а келгенін хабарлайды. Ал, осы кү нге дейін біз Сү йінбайды 68 жасында (1827-1895жж) ө лді деп келдік.

Жетпістің ү шеуіне келген соң,

Тарғ ыл тартып кеттің -ау, қ айран кү нім.

Бұ рынғ ыдан Сү йінбай бә сең дедің,

Секілді биыл менің мү шел жылым.

Ханғ али Сү йіншә лиев ө зінің «ХІХ ғ асырдағ ы қ азақ ә дебиеті» атты кітабында Сү йінбай шығ армаларын 3 салағ а жатқ ызғ ан: толғ аулар, арнаулар, айтыстар.

Бірінші салағ а ақ ынның 20 шақ ты толғ ау-жырларын жатқ ызады. Олардың мазмұ ны: жау басқ ыншыларына қ арсы қ ол бастағ ан қ азақ батырларының ерліктерін жырлау, ө мір сырларын ақ тарып, дү ние-жер, бақ -дә улет, талап-талғ ам ө згерістерін толғ ау. Ө мір, қ оғ ам қ ұ былыстарын байқ ағ ыш, дү ние, жер, адам, оның орны туралы толғ анысы терең:

Дү ние ескі сарай-ды

Жолаушы жү рген азамат, -

десе, екінші бір шығ армаларында ә рбір тіршілік иелерінің ө з орны, барар жер, шығ ар тауы, ө сіп-ө нер ұ ясы, ұ шып-қ онар қ иясы болатынын ескертеді. Ү лкен ө мірден адал ө з орнын тауып, ә лі келгенше, халқ ы ү шін қ ызмет етуге тиіс деп білді.

Ақ қ у ұ шса кө лге кетеді,

Кө пір бұ зылса суғ а кетеді.

Мал-жан біткен бә рі де,

Ө сіп-ө нген жерге кетеді...

Сү йінбай шығ армалары – образды, сұ лу суретті жырлар. Онда терең мазмұ нғ а сай кө ркем бейне, сом тұ лғ алар дараланып кө ркемдік шың ғ а кө теріледі. Ә сіресе, ү стемдер бейнесін жасайды. Олар жайында реалистік ө нер дә режесінде толғ анады.

Мә селен, Тезекке тепсіну (ағ а сұ лтанғ а)

Хан емессің, қ иық сың

Қ алың елді айдап жеп,

Терің е зорғ а сиыпсың,

Ұ ры-қ ары зұ лымның

Бә рін ө зің е жиыпсың...

немесе

Қ алың қ азақ жиылып,

Бет аузың ды қ ан қ ылып,

Бермей ме сө йтіп сыйың ды, -

деп ағ а сұ лтанғ а бұ лай батыл айту кез-келген ақ ынның қ олынан келе бермейді. Ә рине, Сү йінбай сияқ ты ақ ындар халық тың арқ асында ғ ана еркін сө йлейді. Ө йткені, ол ел мү ддесін кө теріп, бай-феодалдарғ а тілімен сө йлейді. Сол арқ ылы қ ара халық тың қ аһ арын, қ алың кө птің қ айтпас жігерін жоғ ары бағ алап, оларғ а қ арсы тұ рар еш кү штің жоқ екенін кө рсете алады.

Айтыстары:

- Тезек тө ремен айтысы.

- Кү нбаламен айтысы.

- Уә зипамен айтысы

- Қ ырғ ыз ақ ыны Қ аң тарбаймен айтысы

- Тә тті қ ызбен айтысы

- Сү йінбай мен Қ атағ ан (100 жыл ауызша сақ талғ ан).

1. Сү йінбайдың айтыстары мен арнау ө лең дерінде де сын-сық ақ ретінде келетін мысқ ыл басым. Сұ лтан-тө релерге, байларғ а арналғ ан тең еулері олардың зорлық шылдық кескінін дә л танытады.

Ақ ын ұ рлық пен пара тө релердің кә сібі болып алды, бұ л ұ намсыз іс, озбырлық қ ылық тарың ү шін қ ұ дай алдында кү нә ғ а, ақ ыретте іс, жазағ а ұ шырайсың дар деп тө релерді дін жолымен қ орқ ытпақ болды. Оларды ақ ылғ а шақ ырды. Мысалы:

Ақ шалмалы қ ожаны пірім дейсің,

Тезек, Тезек дегенге дірілдейсің.

Пара жесең ауыз-ауызың ілің бейсің...

немесе

Жал мен жая ұ рлық тан шайнайсың да,

Ақ ыретте доң ыздың басын жейсің.

Сү йінбай шығ армаларының кө пшілігіне тә н қ асиет - сын-сық ақ, ащы сарказм. Бұ л сарын - ақ ынның барлық шығ армаларының ащы ө зегі.

Тасфиқ тартқ ан молдалар ораза ұ стар,

Талап жеуге кедейді байлар қ ұ штар,

Тары-талқ ан ауызғ а бір тимеген,

Ораза ұ стар біздерде қ андай кү ш бар?!

Алдап айтқ ан антың ыз дін бола ма?

Бақ сы-балгер дін қ уса жын бола ма?

Пайғ амбармен сыйласқ ан сен-ақ ұ ста,

Ұ стамасам ораза мін бола ма?!

Ол – халық поэзиясы ү лгісіндегі сө з кестесін тіккен ө нер иесі. Неше алуан поэтикалық тіл, кө ркем айқ ындауыштарды таба да, орынды қ олдана да білген. Ақ ынғ а тә н ділмарлық, тіл ұ старту, айқ ын балама, салыстыру, тең еу, ө сиеттер ө зінің саналылығ ымен де, ө ткірлігімен де кө з тартады, таң дай қ ақ тырады.

Сү йінбай ә діл билікті керек етіп, халық қ а қ ызмет етер адал азаматты кө рсетеді. Жастарды ә ділдік рухта тә рбиелеуге кү ш салады. Қ ысқ асы, Сү йінбайдың жұ ртшылық қ а мә лім шығ армаларының кө бі - сын-сық ақ ө лең дер, арнау, толғ аулар, айтыстар.

Сү йінбай ө мірдің қ ызығ ы-татулық, бірлік, ізеттілікте екенін кө рсетіп, адамгершілікке ү ндейді. Кө ркемдікті, табиғ илық ты дә ріптеп, адамның рухани азығ ы-ө нер мен ө лең ді жоғ ары бағ алайды. Бұ ғ ан ақ ынның «Жақ сы мен жаман адамның қ асиеттері», «Сү йінбай –Алатаудай атың дардай», «Кә рілік» тә різді ө лең дер циклын жатқ ызуғ а болады. Мысалы, қ ай шығ армасы болмасын оқ ушысын терең ойғ а мең зейтін, ө мірдің заң дылығ ына жіті кө з тастайтын, барлық сырына тү сінігі келетін қ ырағ ы адамның тү йіндері, пікір қ орытындылары танылады.

Сү йінбай – халық батырларын ү лгі етіп, қ аһ армандық жырларды толғ ағ ан ақ ын. Сұ раншы, Саурық, Сыпатай, Дотан, Ботабай, Бө лтірік, Жабай, Ө теген батырлар туралы жырлар шығ арғ ан. Бірақ олар бізге тү гел жетпеген. Тек кейбір ү зінділері ғ ана мә лім. Оның «Дотан батыр» жырларын халық ақ ыны Сариев Ә бдіғ али жырлап келеді.

Сү йінбай Аронұ лы – импровизатор ақ ын. Ақ ын мен импровизатор (импровизация) қ ашаннан егіз, бірінсіз бірі жоқ. Импровизация дә стү рін ұ стағ ан ақ ындар кез-келген тақ ырыпқ а қ олма-қ ол жыр тудырумен бірге, соны халық алдында домбырада немесе қ обыздың сү йемелдеуімен ә уенге қ осып орындаушы да болғ ан. Бұ л туралы Е.Ысмайылов: «Импровизатор ақ ын - ү лкен творчествоның адамы. Ақ ын ө мірдегі қ ұ былысты, тарихи оқ иғ аны ө зінің ой-ө рісі дә режесінде таниды, ақ ынның сезінуі, ол сезгенін қ абылдауы шапшаң, ол тез кө ріп, тез ә сер ала біледі. Алғ ан ә серін алып есте сақ тауы да кү шті, тұ рақ ты. Ақ ын естігеннен гө рі, кө зі кө ргенін тез сезіп, жылдам жырлап кетеді. Қ азақ ақ ындарының ежелгі саясатында жылдам, бө гетсіз тың нан ө лең шығ арып айта білмегенді кү шті ақ ын деп танымағ ан», - дейді.

Сү йінбай ә уелі айтыс ө нерінде бой кө теріп, кө зге кө рініп бірте-бірте кө пшілік жұ ртқ а таныла бастады. Бұ л ақ ынның алғ ашқ ы импровизаторлығ ының ұ шпағ ы болса, екінші бір белгісі ө зіне сене жә не ақ ындық дә режесін тілге тиек етіп кө сіле сө йлеуінде. Мә селен:

Сү йінбай Алатаудай атым дардай,

Жатқ анымда баламын шө ккен нардай,

Ең бегімнен екі ауыз із қ алмастан,

Кө ктемдегі жер тартып кеткен қ ардай.

немесе

Алпыс екі мақ алмен сө з сө йлеген,

Халық тың ақ ынымын арым таза.

Ә рине, ө нер жолында ары таза ақ ын, поэзия қ адірін жоғ ары қ оя білген кемең гер.

Сү йінбай – ө зі туып-ө скен ең бекші халық арасында жасап, сол ортадан тә лім алып, жетілген ө нер саң лағ ы. Дә уір қ айшылық тарын аша да, жырлай да білген шыншыл да сыршыл, сыншыл ақ ын. Оның шығ армалары ө зінің ө міршең дігі, кө ркемдігімен қ ұ нды. Ақ ынның импровизаторлық қ асиетінің ендігі бір белгісі - профессионалдық ақ ын дә режесіне кө терілуі.

Сү йінбай айтыстары ХІХ ғ асыр ақ ындары айтыстары ішінде бір тө бе жоғ ары тұ рады. Бұ л оның айтыстарының мә нділігі мен тіл ө ткірлігінен байқ алады. Сү йінбай – халқ ымыздың поэтикасына жетік, шебер тілді, жү йрік ақ ын. Бұ ғ ан оның билер мен тө релерді сынап, мысқ ылдап айтқ ан ө лең дерінің ө зі дә лел.

Сү йінбай шығ армалары ішінде ө зінің мә нділігімен кө зге тү сетіні – оның Тезек тө ремен кездесіп, дидарласуы. Мұ ның ө зі – ә леуметтік мә ні жағ ынан екі ақ ынның айтысы деуден гө рі, екі қ оғ амдық тап ө кілінің саяси тартысы деуге тұ рарлық шығ арма. Себебі, айтыста екі ақ ын жарысқ а тү спейді. Ашық тан-ашық қ оғ амдық екі тап ө кілі егеседі.

Ақ ынның поэтикалық тілге шеберлігі де ерекше. Ақ ын ө лең деріне тә н ә сем тең еулер мен айқ ын эпитеттер, халық тық метонимия мен метафоралар кестесі тө гіліп, оқ ушысын кө ркем ө ткір тілмен ө зіне баурап алады.

Қ алың қ азақ жиылып,

Бет-аузың ды қ ан қ ылып...

Қ ызыл қ анды сыпырып,

Кетірер бастан кү йің ді...

Қ арапайым да орнық ты метафоралар тізбегі – Сү йінбайғ а тә н ө рнек. Ақ ынғ а тә н ділмарлық, тіл ұ старту, айқ ын балама, салыстыру, тең еу, эпитеттер ө зінің саналылығ ымен де, ө ткірлігімен де кө з тартады, таң дай қ ақ тырады. Иә, жартастан қ ұ йылғ ан селді жырлар нө сері ақ ын айтысының ә р тұ сында кезігіп қ алады. Ол ө зіне қ арсы ақ ынғ а аспаннан шү йліккен қ ыранша тө ніп, бас кө тертпейді:

Кең жаратқ ан елімді,

Кесегінен кертейін,

Аспанғ а шығ ып шарық тап,

Қ анатымды сермейін...

Ақ ын шабыты шалқ ар. Тауып айтқ ан тұ спалдары ә ркез адамдарына нұ сқ а болып қ ала береді. Ақ ын дә л баламасын тауып, салмақ тап салыстырмай сө з сө йлемейтін сияқ ты. Ә р сө зінің кө ркемдігіне мә н бере білген ақ ын ө лең дері айқ ындауыштарғ а, тең еу, эпитет сияқ ты кө ркемдегіш қ ұ ралдарғ а бай. Ол бейнелі, образды сө здерге ерекше мә н берген.

Дү лей мылқ ау сияқ ты,

Қ иял мінез тұ йық сың, -

деп, жұ мық тың тоғ ышарлығ ына лайық балама сө з қ олданса, жебірлер мен тойымсыз адамдарды «Опа балшық секілді» деп жерлейді. Ө зіндік тең еу тауып суреттейді.

Сү йінбай шығ армаларында метафоралық тә сілмен ө зіне тә н жә не нысанасына дә л тиерлік, барынша шынайы образдар жасалғ ан:

Сен бір болат кездіксің асыл тектен...

Тұ ң ғ иық қ ара судың кемесі едің...

Жаманның кеудесі ү лкен, еті кесек...

Емес пе елге қ ызық жоқ?!

Сү йінбай ө лең дері – ө зінің формасы жағ ынан халық поэзиясы ү лгісіндегі шығ армалар.