Ыччат сахаларга

АЛАМПА

ХОҺ ООННОР, ПОЭМАЛАР

Саха Сиринээҕ и кинигэ издательствота

Якутскай 1976

Софронов А. И.

Хоһ ооннор, поэмалар. (Стихи, поэмы. Сост., комментарии и посл. кандидата филологических наук Г. Р. Кардашевского.) Якутск, Кн. изд-во, 1976.

328 с. На якут. яз.

В данном сборнике помещены стихотворения и поэмы одного из зачинателей письменной литературы якутов Анемподиста Ивановича Софронова, написанные в 1912—1933 годах. Этот сборник является первой отдельной публикацией поэтического наследия этого оригинального поэта.

Иһ инээҕ итэ

1912

Тө рө ө бү т дойду

1914

Ырыаһ ыт Бү ө тү р Черныхха

Аанньал уонна Абааһ ы

* * * Ү рү ҥ туллук эрэ мө лбө стү ү р

Саҥ а дьыл ырыата

Аан дойду ахтылҕ ана

1917

Саҥ а олох

Холбоһ уу ырыата

Олох уларыйыыта

Ыччат сахаларга

Оҕ о-оҕ о эрдэххэ

Туллук-туллук доҕ оттоор

1919—1920

Кү һ ү ҥ ҥ ү тү ү н

Кү һ ү н кэлиитэ

Кыһ ын кэлиитэ

Кыһ ын

Саас кэлиитэ

Кэҕ э

Хатыҥ

Кү н киириитэ

Сарсыарда

Чыычаах

Чыычаах

1921

Киһ и

Балыйтарбыт

Утуйа сытан баттаппыт

* * * Сылаас уубуттан туран

Мин сулуһ ум

Ырыа таҥ арата

Кэриэс

* * * Уот-татай ини, оҕ олоор

1922

Эдэр сааспар

* * * Ок-сиэ нии, оҕ олоор

* * * Улуутуйан уһ аан ааспыт

Бырааттар

* * * Оҕ о тө рү ө н улаатан

Саха норуотугар

Саҥ а олох

Сарсыарда

1923

Уоллаах Киһ и кэпсэтиитэ

Тугу туойабын?

* * * Билсиһ ии таһ аарарга

Чабырҕ ах

* * * Ыпсаҕ ай соҕ устук

1924

* * * Тохтоо эрэ, доҕ оруом

Тугу туойабын?

* * * Ө йдү ө н кө рдө ххө

* * * Атыыһ ыт буолар, аан маҥ нан

* * * Син

Хаһ ан?

Этиҥ нээх ардах

* * * Былыт бысталанна

Арыгыһ ыт киһ и муҥ анара

* * * Эн эбиккин дуу?

* * * Ээ, баттахтаах барахсаттар

* * * Уордайбыккын уу-хаар курдук уҕ арыт

Бырастыы

* * * Уулларбыт хорҕ олдьун курдук

* * * Урукку улаҕ алаах тылгын

* * * Ньургуһ уннааҕ ар ньуолдьаҕ ай ньуурдаах

* * * Кө лбө ҕ ү рбү т кө хсү бү н

Ү тү ө доҕ орбут С. А. Новгородов ө лбү тү н туһ унан

* * * Удьуор аймах

* * * Кимиэхэ

Дьол икки Сор икки

Ахтабын

Оһ ох

* * * Дьадаҥ ыттан тахсыбытым

* * * Тө лкө тү н тө рү ттээбэккэ

Икки атахтаах эгэлгэтэ

1925

* * * Ыраахтан ыпсарар

* * * Туруу дойду олоҕ уттан

* * * Санааргыыр сахха

Кими кэтиибит?

Билгэ

* * * Ама билигин

* * * Куоласпын кубулуппаппын

* * * Эҥ ин-дьү һ ү н эриир

* * * Эмиэ, эмиэ

Туохтан?

Иики киһ и кэпсэтиитэ

Харчы

Ө рү с эстиитэ

* * * Тыал тыалыран чыскыйдаҕ ына

* * * Аһ ыллан турар тү ннү кпү нэн

* * * Кү н уотунан кө ччү йэн

* * * Ө рү ү

* * * Тохтоо, болҕ ой

Ороскуот тө рдө онтон

* * * Эҥ ини-дьү һ ү нү истэммит

* * * Билиҥ ҥ и биллиилээх

Мин

Халбарый

Буолуо

Ыҥ ырыы

* * * Олох-дьаһ ах уларыйда

Аттанар алгыс

Бу тутуй?

Ү ө лээннээхтэрбэр

Атын дайдыттан

Маҥ найгы хаар

Махтал

* * * Ха-ха-хаа!

Ойуун

Таҥ хаһ ыт

1925 с.

1926

Дииллэр

Куотумаҥ

Киһ и билбэт кистэлэҥ нэрэ

Сү бэ

Булчут

Дьү ө рэ

* * * Утуйан уһ угуннах аайы

* * * Улуу дойду оҕ олоро

Аҕ абар

Сааскы ырыа

Кырыйдым

Сү рэх

Мин кимминий?

Кимий?

* * * Бадаҕ алаан кө рдө ххө

Баҕ а

Тө рө ө бү т дойдубар

Ө лө ксө й ө лбү тү гэр

Оччуттар

Отуу уота

Кыырт

* * * Саһ архай хааннаах

Уйбаан Ньукулаайабыс Мө лө кү ү рэп дьонуһ ах доҕ орбор

* * * Ааспыт эрэ барыта

* * * Халыан санаабын

Хотугу тү ү н

Сарсыардааҥ ы чолбон

1927

Кыра омуктарга эҕ эрдэ

* * * Чээн, барахсан

* * * Дорообо, доҕ оруом!

«X»

* * * Баарбын барытын

Ким ү ө рэппитэй?

Санаа салбырҕ аһ а саманнык буолар

Билинии

Оҕ олоор!

Истиҥ!

* * * Миигин кө рү мэ

* * * Сарсыарда

* * * Алҕ аска атыллар

Харыйа

Саҥ а дьыл

1928—1929

Силлиэ

Кини

Сылбах тиит

Доҕ оччугуом

Аҕ абар сурук

Маҥ найгы Маайынан эҕ эрдэ!

Элиэнэ эбэҕ э

* * * Мин тү ннү кпү нэн

* * * Миигин

Кү н ийэм

Сү бэ

Ини-бии

1931

Ө рө бө лү ү ссү йэ

Уркуускай

Кү һ ү ө рү сайын

1932-1933

Билинии

* * * Анаан-минээн

* * * Уркуускай куораттан

Дорообо, дойдум

* * * Адамаҕ ай санаалаах атаһ ым

Н. С.

1912

ТӨ РӨ Ө БҮ Т ДОЙДУ*

Ө лбү т киһ и буор тү гэҕ эр сытарын курдук,

Мин тө рө ө бү т аан ийэ дойдум

Халыҥ хаарынан

Саҥ ата суох сабыллан сытар...

Сү ү рү ктээх ү рэҕ им

Сү ү нэ ү лү гэр мууһ унан

Сө ллү бэт гына сү гэһ эрдэнэн турар...

Хара тыам

Халыҥ ү лү гэр хаар бэргэһ энэн

Хаппахтанан турар...

Буруолаах балаҕ аҥ ҥ а,

Модун тымныы бохсон,

Боростуой дьон бука бары

Бокуйан сыталлар...

Ө й кү ү һ э мө лтө ө н,

Хараҥ а балаҕ аҥ ҥ а

Харахтарын уута,

Хара былыт курдук

Хаайа хаампыт.

Ырыа ыллыахха дуу?

Ким ыллыай? Ыллаабыт да иһ ин,

Ырыа ынчык буолан

Ынырыктанан иһ иллэр!..

Мин ыттан сырыттым ү рү ҥ кү ҥ ҥ э,

Уһ уга суох ордук кө ҥ ү лгэ,

Аан дойду киэргэллээх

Кэрэ сибэккитинэн киэргэммит сиригэр.

Ол дойдум дьоно

Аан дойду айхалыгар,

Уу долгунун курдук

Кө рү дьү ө с кө ҥ ү л олоххо

Кө рү лү ү ллэр эбит.

Ол дойдуга

Кү н сирин кө ҥ ү л олоҕ о,

Кү ө стээх ү ү т курдук,

Кү нү стэри-тү ү ннэри

Кү ү гү нү ү оргуйа турар сирэ эбит.

Арааһ ынай куолаһ ынан

Айхал бө ҕ ө нү айаарбыт,

Кө ҥ ү л куолаһ ынан

Кө рү дьү ө с бө ҕ ө ҕ ө кө ҕ ү йбү т сир эбит.

Ол да эрээри

Онно мин тэһ ийиминэ, тэскилээбитим,

Ол дойду дьоллоох долгунугар олороммун,

Тулуйумуна, туоххаһ ыйбытым.

Тоҕ о оннугуй диэтэргит, —

Тоһ оҕ олоон ү ө скээбит тоҕ ой сэлэ дойдум

Тоҕ о эрэ, тоҕ о эрэ

Чө мчө кө м иһ иттэн тө лө рү йбэт этэ.

Мин харахпар ийэ дойдум

Ирбэнньик буолан элэҥ ниирэ:

Кини хаарыан бэйэлээх ходуһ атын уута

Халыҥ мууска хаайтарбыта,

Хара тыата

Хаар бэргэһ энэн сабыллыбыта,

Самнан тү һ ээри турар саха балаҕ ана,

Хоргуйан ө лө ө рү гыммыт куһ аҕ ан дьоно.

Аан ийэ дойдуом!

Халлаан умнубут хаарыан бухатыырын

курдук,

Былыр-былыргыттан быйылга дылы

Муустаах муора муннугар,

Модун тимир быанан бохсуллан,

Бокуйа, утуктуу тураҕ ын!

Ол да эрээри мин кү ү тэбин:

Бу кө ҥ ү лэ суох уугуттан кө ччү йэн

уһ уктаргын,

Кү н аннын диэки

Кү ү һ ү нэн кү ү һ ү лээн олорор дьону

Кү ү стээх бэйэҕ инэн

Кө тү рү тэ анньаргын.

Оччоҕ о буоллаҕ ына

Халыҥ хаар анныттан

Хайы-ү йэтээҕ и дьон,

Ойон туран, охсуһ ууга барыахтара.

Аан дайды ү рдү гэр

Хаһ ааҥ ы эмэ ү йэттэн

Хаайан турар хараҥ а халбарыйыаҕ а,

Ү ө рэҕ э суох, дьү һ ү нү нэн мө кү,

Ү тү ө быһ ыыга тиксибэтэх,

Этэ ыалдьарын ынчыгынан ырыҥ алыыр

Ыччат дьонноох ийэ дойдуом!

Тиллиэҥ! Кө ҥ ү ллэниэҥ! Кү ү һ ү рү ө ҥ!

Билигин, баҕ ардар, кү ү стээх, ыарахан

хараҥ а саптын.

Мин билгэлиибин:

Былыт быыһ ыттан кү н тыгарын курдук,

Кө ҥ ү л олох кө стү ө!

Мин ыллыыбын:

Эһ иги кистэлэҥ кү ү скү тү н,

Ү рү ҥ кү н ү тү ө кү ннэрин...

Кү ө рө йиэхтэрэ умнуллан хаалбыт

киһ и уҥ уохтара,

Сааскы этиҥ и кытта олох устуо.

Оччоҕ о биһ игини хаайбыт хараҥ а

Саас тухары тарҕ аныа.

Бэйи эрэ!

Истиҥ!

Халыҥ хаар анныгар хайы-ү йэҕ э

Хара уу халлыгыраан эрэр.

Ити сибикитин билэн,

Ийэ дойдубун

Илэ-бааччы

Кэриэс тымныытынан

Кэрдэн эрэр.

Ким урут турбут — улаханнык

Дьоллоох олох туһ ун туойуҥ,

Ү йэ тухары ү ктү ө н турбут

Ү лү гэри ү ргү тү ҥ!

1914

ЫРЫАҺ ЫТ БҮ Ө ТҮ Р ЧЕРНЫХХА *

Кү н сирин кү чү мэҕ эй олоҕ ун

Кү һ элтэтигэр кү ө йтэрбэккэ,

Кө ҥ ү л кү ү стээх ө йдө нө ҥ ҥ ү н,

Ийэ дайды эрэйдээх олоҕ уттан иҥ нибэккэ,

Эпчиҥ нээх эгэлгэ санааланаҥ ҥ ын,

Оҕ о буолан тө рү ө ххү ттэн

Оонньуулаах олоххо оҕ устарбакка,

Ордук уус тылланаҥ ҥ ын,

Ыарыһ ах бэйэҕ ин кымаардаабакка,

Ыраас кумааҕ ыга

Ыар-дьиппэ санааҕ ын,

Ыарахан, дириҥ ө йгү н

Саас-ү йэ тухары

Ө лбө т диэн ү йэлээх,

Эргэрбэт диэн бэйэлээх

Эгэлгэ хоһ оон оҥ орон тэлгэттиҥ.

Ол да иһ ин

Эн ыллыыр ырыаҥ,

Эн туойар тойугуҥ,

Нуучча омук оонньуур

Тыһ ы кыл куоластаах

Лыҥ кынас тыастаах

Кырыыппатын курдук.

Мин

Чой-бараан оройбор

Чуораадыйан иһ иллэр.

Эн

Орто дойду олоҕ ун,

Сир-дойду киэбин

Кө стү бэт кү ү стээх ө йгү нэн

Сир сибэккитигэр дэгийэн,

Муора долгунугар доҕ уйан,

Ыраас тылгынан ыпсаран,

Дьоллоох куоласкынан тупсаран,

Ырыа ырааһ ын ыпсаран,

Тойук дьоһ унун холбоон, —

Ким да

Туора хаама илик

Нуудара ойуурун туораан,

Хаһ ан да

Хайа хардыылана илик

Халыҥ хаары хардыылаан,

Туох да

Туоруу илик

Тоҥ муоратын туораан,

Хара былыт курдук

Хаххалаан турар

Хара тыалары,

Халыҥ ойуурдары,

Харса суох

Хайыта хаамыталаан,

Халтаҥ сири булан хайҕ аттыҥ.

Ол да иһ ин,

Этэр тылыҥ кимиэллээх,

Ыллыыр ырыаҥ,

Ырыҥ алаан кө рдө ххө,

Ынчык былаастаах эбит...

Онон буоллаҕ ына,

Дьокуускай уобалас

Дьоһ ун сибэккитин холбооттоон,

Арааһ ынай маһ ын наардаан,

Атаҕ а-илиитэ суох

Айаҕ ынан саҥ арар оҥ орбут,

Ө лө р-сү тэр ү йэтэ,

Кырдьар-буорайар сааһ а суох гына

Кырыыппаны оҥ орбут

Хамныыр хартыынаһ ыта,

Бэрт мэтириэччитэ,

Эн бааргын.

Онон

Ис сү рэхпиттэн

Эҕ эрдэни эттим,

Саргыны саҥ ардым

1914 сыл.

ААННЬАЛ УОННА АБААҺ Ы *

Саха кө рө р

Сандалы маҥ ан халлаан илин кырыыта

Арыллан сырдыыра

Арыычча иннинэ,

Илин халлаан эҥ ийэтин диэкиттэн

Ү рү ҥ кү н тонолҕ онун курдук ньуурдаах,

Сайыҥ ҥ ы кү н

Сандаҕ атын курдук сандаҕ алаах,

Кө хсү ттэн ү ү ммү т

Кө мү с кынаттаах,

Кү н сирин дьонун

Кү дэрик-мэнэгэй тыыннаах

Кө стү бэт аҕ атын ууһ уттан

Кө мү скэһ эр кү нү гэр,

Аан дайды чаҕ арын

Айыыга анньааччы

Абааһ ы аҕ атын ууһ уттан

Араҕ аччылыыр чааһ ыгар

Халлаан хараньыытал аанньала,

Хара буорга тө рү ө бү т

Хаарыан дьону харыстаһ аары,

Салгын устун талбааран,

Халлаан кырсынан намылыйан,

Ү рү ҥ кү н курдук,

Кө тө н кү ө гэйэн испитэ.

Ол кэмигэр

Орто аан ийэ дойдуга

Баттыгаска баҕ алаах,

Аньыыга наадалаах,

Хааннаах хара кө лө һ ү н тамахтаах, [1]

Хара буор сидьиҥ санаалаах,

Аан дайды киһ итин

Алҕ ас хаамтаран

Аньыыга анньан алларастаабыт

Абааһ ы аҕ атын ууһ ун атамаана,

Эҥ ин дьиибэҕ э эрийэр

Идэмэрдээх санаалаах

Илиэһ эй уолун идэкилээҕ э,

Кү рдьэх курдук тарбахтаах,

Кө хө курдук тумустаах,

Кө ппө х курдук кө ҕ ү стээх

Кө тө р кынаттаах кү тү рэ буолан,

Кө тө н кү ү гү нээн тахсан,

Кү кү р хайа кү лү к ө ттү гэр

Кү ө нтээн олорон

Кини кү тү р

Хатааһ ын чолбонун курдук хараҕ ынан

Халлаан аанньалын диэки

Хааннааҕ ынан халыр-тү лү р

Хайыспахтыы олордо.

А а н н ь а л:

— «Айыы таҥ ара айбыт

Аан дайды дьонун аймаан,

Кү нтэн-таҥ араттан кө мү скэллээх

Кү н айыы аймаҕ ын

Кү дэриккэ тумнаран

Кө лө һ ү ҥ ҥ э кү ө йбү ккү н,

Аан дайды чаҕ арын

Албаскынан аралдьытан

Аньыыга-буруйга анньыталаабыккын,

Аньыыларын халыҥ аппыккын,

Кыһ алҕ алаах олохтоох

Кыра-кыйма дьону

Кыдьыккынан кыайаҥ ҥ ын,

Кыһ алҕ аларын кытаатыннарбыккын,

Кыраайга кыйдаабыккын.

Онон,

Аан дайды ү рдү гэр

Аньыы-буруй элбээбит,

Алҕ ас-сыыһ а тарҕ аммыт.

Ол иһ ин

Аҕ а таҥ ара,

Атаҕ астаммыттары аһ ынан араҕ аччылааччы,

Хара былыт курдук

Хаххалаан турар

Хара дьайы халбарытарга,

Аан ийэ дойду ү рдү гэр

Аньыыны-буруйу тарҕ атааччы

Абааһ ы аҕ атын ууһ ун

Аллара дойдуга атаарарга,

Ийэ дойду иһ игэр

Идэмэри тэлгэтээччи

Илиэһ эй аҕ атын ууһ ун

Иҥ нэри туойарга,

Имнэри быһ арга эттэ».

А б а а һ ы:

(Хатан маһ ы

Хайа таппыт курдук

Хайа ыстанан кү лэн баран,

Хатааһ ын чолбонун курдук

Хааннааҕ ынан кө рө н

Хабырыттан баран)

— «Харысталлаах санаалаах

Халлаан аанньалаа!

Хаһ ан да хаайтарбат

Халыҥ хамаандабынан

Хайа кө тө сылдьаммын

Харгыстаабытым чахча,

Аата-ахсаана биллибэт

Абааһ ы аймахтарбынан

Аан дойду дьонун

Арҕ ара сылдьаммын

Айбыттарын умуннаран,

Аньыыга анньыталааммын

Алдьархайы оҥ орторон

Абыраммытым чахча.

Ол эрээри

Мин бэйэлээх оҥ орбуппун

Тумнары туойаргыт,

Тоҕ о сиэлийэргит,

Туһ унан олоҕ у оҥ ороргут

Тутуурдаах буолаарай?..»

Аанньал:

— «Суох, ү с сү ү с ү йэ тохору

Ү ктэбиллээх олоҕ у ү рэйэргэ,

Аата-ахсаана суох

Аньыылаах дьаһ алы сарбыйарга

Бириэмэ тирээбит,

Хонук тосхойбут,

Мү лтү ҥ нү ү р бү ү рү гэ,

Тостор тө бө тө буолбут ү һ ү».

А б а а һ ы:

— «Ама доҕ ор!

...мин бэйэлээх

Аата-ахсаана биллибэтэх

Аймах-абааһ ы билэбин

Аан дойду ү рдү гэр тарҕ аттахпына,

Айыы таҥ ара да буолтун иһ ин,

Адьас суох гынара биллибэт...»

Аанньал:

- «Алҕ аһ ыҥ буолуо.

Айыы таҥ ара

Атын санааны айдаҕ ына,

Аан дойдуга айбыт дьонугар

Атаҕ астабыллаах олохтон

Адьас арахсан,

Атыннык дьаһ аныахтара,

Айыыны-таҥ араны ахтыахтара!..»

Абааһ ы:

- «Оччоҕ о биһ иги ханна барабыт?..

Айыы-таҥ ара

Аан дайдыны айарыгар тоҕ о ахтыбатаҕ ай,

Абааһ ы аймаҕ а

Аан дайдыттан

Адьас араҕ ыстын диэн?

Аньыылара халыҥ аабыта

Абааһ ы эрэ буруйа

Адьас буолбатах».

Аанньал:

— «Алыс барбыккыт иһ ин

Айыы таҥ ара,

Аан дойду дьонун аһ ынан,

Абааһ ы аймаҕ ын

Аан дайдыттан атааран,

Атын олоҕ у арыйарга,

Аньыыны-буруйу аччатарга

Араҕ ас аркыыбатын аспыта,

Орто дойду олоҕ ун уларытарга

Остуруогай ууруутун уурбута,

Уларыйбат ыйааҕ ын оҥ орбута».

Абааһ ы:

(Кү нү -ыйы бү ө лү ү р

Кү кү р хара кынатын

Кү н тү ҥ кэтэх ө ттү нэн

Кү кү р-кү кү р гынна,

Сэтинньи ый сэттис эргэтин курдук

Иирэр хараҕ ынан эргиччи кө рдө,

Арыы бастара сатарыар дылы

Кү лэн алларастаата)

— «Кө мү скэстээх аанньал,

Кү нү ҥ дьонун кө рү н

Кө р эрэ!!!»

Онуоха Аанньал

Аллараа диэки

Адыылаан кө ө ртө:

Аан дойду дьонун

Кө хсү н хаана

Кү тү р ө рү с буолан

Кү ү гү нү ү устан эрэр,

Хабарҕ а хаана

Хаан байҕ ал буолан

Таҥ нары дьалкыйан эрэр,

Оп-соллоҥ чуубурҕ аабыт,

Оһ ол-тө рү ө т чорбоҥ нообут,

Илбис-мэнэгэй дьиэрэҥ кэйдээбит,

Саалаах бө ҕ ө самныбыт,

Ү ҥ ү ү лээх бө ҕ ө ө лбү т,

Бууска саа буугунаабыт,

Тэргэн саа тирилээбит.

Хаан былаастаах

Хара кү дэн сатыылаабыт,

Ө лү ү кү дэригэ кү ө рэйбит,

Ө һ ө х быһ ылаана буолбут.

Онтон

Хаҥ ас диэки

Халбарытан кө ө ртө:

Халыҥ хармааннаах ханыылаһ ан,

Уордьаннаах чуоҕ уһ ан,

Уһ ун таҥ астаахтар мустан,

Килэгир тимэхтээхтэр

Кэккэлэһ э сылдьаннар,

Кэриэс тылларын кэпсэтэн,

Улаҕ а тылларын толкуйдаһ ан

эрэллэр аххан эбит ээ...

Ити курдук кэби кэнээрэн,

Ол курдук олоҕ у оҥ орон баран,

Халлаан аанньала барахсан,

Ү с курдуулаах

Ү рдү к маҥ ан халлаан

Ү рү т ө рө һ ө тү гэр

Ү рү ҥ айыы тойоҥ ҥ о

Ү ү т-ү кчү

Ү тү ктэн биэрээри,

Ү рү ҥ былыт олохтонон

Ө рө кө тө н кү ө рэйбитэ ү һ ү...

20-VII-1914 с.

* * *

Ү рү ҥ туллук эрэ мө лбө стү ү р.

Маҥ ан туллук эрэ далластыыр,

Ыраастыыра эрэ бө лтө рдү ү р,

Доҕ ойумалыыр эрэ доҕ оруом!

Ылбаҕ айдыыр эрэ чыычааҕ ыам,

Туохха баҕ ас туора кө рө н,

Туоххаһ ыйар эрэ буоллуҥ дуо,

Туллуктуур эрэ доҕ оруом!

Туналыйар эрэ ньуурдааҕ ыам,

Туттаҕ ардыыр эрэ бэйэлээҕ иэм,

Кыталыктыыр эрэ кыылларга

Кытарабын эрэ, кыртайааныам!

Кү лү бү рдэс эрэ дьү һ ү ҥ ҥ ү н,

Кү лү мнээн эрэ кө рө ргү н

Кү ннээҕ эр эрэ кү ндү тү к,

Кө рө бү н эрэ, кө мү һ ү ө м!

Нарынныыр эрэ тарбаххын,

Наскыйар эрэ бэйэҕ ин

Хатыҥ ныыр эрэ мастарга

Ханыылыы эрэ хайгыыбын!

Субуллар эрэ суһ уоххун

Халлааным эрэ кустугар

Ханыылыы эрэ саныыбын,

Хайҕ аллаах эрэ киэргэлиэм!

Томтойор эрэ тү ө стэргин

Толорукаан эрэ кутуллубут

Чорооннордоох эрэ кымыска

Доҕ уйабын эрэ, тоҕ ойуом!

Кү ө гэлдьигэс эрэ бэйэҕ ин

Кү лэн эрэ кү ө мчү лү ү р

Кү ү һ ү м эрэ суохуйа,

Кү ө кэйдиир эрэ кө мү һ ү ө м!

Сайаҕ астай эрэ санааҕ ын

Саҥ абынан эрэ салгытар

Санаакайым эрэ суохуйа,

Саргылардаах эрэ саһ арҕ аам!

Ө рө гө йдө ө х эрэ ө йгү н

Ө рө эрэ этэммин

Ө һ ү ргэтэр эрэ ө йү м

Ө рү ү эрэ суохуйа!

САҤ А ДЬЫЛ ЫРЫАТА

Арыы чараҥ курдук

Аҕ а ууһ а аатыран,

Ааһ ар дьылы атаарар

Айхаллаах санаанан

Артыаллаһ ан сылдьыбыппытын

Аныгы даа кү ннэргэ

Ахтыһ ар буолуоҕ уҥ диэн

Айхалынан айаардаҕ ым буоллун...

Кэнчээри кү ө х от курдук

Кэрэ ыччаттарыам,

Кэккэлэһ эн олороммут

Кэлэр дьылы кэтэһ эр

Кэскиллээх санаабыт

Кэнэҕ эски кү ннэргэ

Кэриэс буоллун диэн

Кэс тылбынан

Кэпсиэтэҕ им буоллун...

Аан ийэ дойдум

Алтан отугар ахсааннаах

Айыы-билэ доҕ оттоор,

Артыаллаһ ан олороммут

Ааһ ар амырыыннаах дьылбытын

Атаарар айылгы санаабыт

Арахсар кү ммү тү гэр

Ахтылҕ аннаах буоллун диэн

Айылгынан атаардаҕ ым буоллун.

Саҥ а арыллар дьылбыт

Саар булгунньах саҕ а

Самныбат саргыны салайдын,

Ү ө скү ү р ү тү ө дьылбыт

Ү рэллибэт ү гү с

Ү ө рү ү нү ү ө скэттин диэн

Сахалыы айхаллаан дьалыһ ыйдым,

Урааҥ хайдыы уруйдаан онолуйдум.

1914 с.

ААН ДОЙДУ АХТЫЛҔ АНА *

Атын сиртэн айхал тардыһ а,

Туспа дойдуттан соргу кө рдө һ ө сылдьаммын,

Иитиллэн ү ө скээбит ийэ дойдубар,

Тө рү ө н тө лкө лө ммү т тө рү т буорбар

Санаам кү ү һ э

Саллаҕ ар бастаах,

Салбыҥ нас кынаттаах

Саар кыыл саҕ а буолан

Салгын устун салаллан тиийэн.

Сайыҥ ҥ ы кү ннэргэ

Оҕ о буола сылдьан,

Оонньоон улааппыт

Сайылыгым саҕ атыгар

Кү ө х от ү ктэллээх,

Сарбаҕ ар сэбирдэх лабыкчалаах

Чаллах хатыҥ ү рдү гэр

Лаглас гына олорон баран,

Ойуу-бичик дойдубун

Одуулуу олоортум баара:

Аччыгый сааспар арахсыбакка

Алтахтаан ү ө скээбит алааһ ым

Ача кү ө х отунан аҥ аарыйбыт,

Турар буолуохпуттан

Туораабакка туругурбут толоонум

Локуора кү ө х отунан тупсубут,

Кү ө лэһ ийэн ү ө скээбит

Кү ө х от кырыстаах

Кү ндү хонууларым

Кү рдьү гэс отунан кө ҕ ө рбү т,

Алтан отунан анньыллыбыт,

Ньургуһ ун отунан тупсубут,

Дьаарбаҥ наан саатаабыт сирдэрим

Дьарҕ аа отунан ардайдаммыт эбит.

Хагдан хара тыам буоллаҕ ына

Ньуолур солко мутукчанан муҥ утаабыт,

Кү н анна

Кү ө х унаарынан кү рү ө лэммит,

Алааһ ым кытыыта

Аар тү птэнэн аҥ аарыйбыт.

Кырдьык даҕ аны

Кө хсү кэҥ этэр,

Кү ө рэгэйи ыллатар,

Кү рү лэс куйаастаах

Кү ө х сайын

Кү н анныгар

Кө стү бү т эбит, доҕ оттоор.

Ону кө рө н олорон,

Айахпын аһ атар наадатыгар

Аан дайдыбыттан арахсан,

Атын сирдэргэ айманан,

Аралдьыйа сылдьарым

Абатын дии санааппар,

Кө хсү м иһ инээҕ и сү рэҕ им

Кө бү ө хтү ө р дылы хамнаата,

Хайҕ ах хара быарым

Халлырҕ аччы хамнаата.

Онтон

Хаарыан дойдубун санаатым,

Хааным харыаһ ынна,

Хараҕ ым уута

Хаамтата суох

Халыйбытынан барда...

1914 с.

1917

САҤ А ОЛОХ*

Ү с сү ү с сылы мэлдьи

Ү ктэбиллээх ү йэ ү лтү рү йдэ,

Саас тухары сатыылаабыт

Самнарыылаах дьаһ ал сарбылынна,

Кү ргү ө м дьоҥ ҥ о кө ҥ ү л кө һ ү ннэ.

Оччугуй диэн омнуоламмат,

Кыччыгый диэн кытыыламмат,

Дьадьаҥ ы диэн дьарыллыбат.

Дьахтар диэн самнарыллыбат,

Баай диэн бастаппат,

Улахан диэн улуутуппат

Уруйдаах олох ойоҕ олоото.

— Оннугу ким олохтоото,

Итинниги ким тэрийдэ? — диэтэргит,

Ү гү с дьонтон ө йдө ө хтө рө,

Бар дьонтон маанылаахтара,

Былыр-былыргыттан

Быйылгыга дылы

Орто киһ и олоҕ ун уларытарга,

Кыра дьон олоҕ ун сымнатарга

Кыһ анан, кыа хааннарын тохторон,

Кыһ ыл эттэрин кырбастатан туран,

Хаайыылаах олоҕ у халбарыттылар,

Хара хааннарын тохторон,

Халыҥ тириилэрин хайыттаран,

Харыстаммакка хамнанан тураннар,

Хааннаах кө лө һ ү н утахтаах

Хара буор санаалаахтары халбарыттылар.

Кү н сирин кө ҥ ү лү н

Кү ү стэринэн кө мө н,

Бар-дьон саргытын

Бастарынан баттаан

Барҕ аран олорбут

Маҕ ай аллаахтары баттылар.

Аан дайды айхалын

Алдьатан аатырбыт,

Улуу дойду уруйун

Умсаран улуутуйбут,

Соҕ отоҕ ун суотуйбут

Ү рү ҥ ыраахтааҕ ы

Тө рү ө хтү ү н тү гэҕ инэн тү ө рү лү ннэ.

Ү гү с дьон ө рө гө йө ү рдээтин,

Бар-дьон саргыта салалыннын,

Саҥ а олох саргыланнын,

Кэлэр олох кэнчээрилэннин, — диэн

Аан дайды иччитэ

Айхалынан дьалыһ ыйда,

Улуу дойду иччитэ

Уруйунан онолуйда.

Кыра киһ и иннигэр

Кыа-хааннарын тохторбуттарга,

Хаарыан дьон наадатыгар

Хаайыыга хаптарбыттарга

Хайҕ алла хаһ ытыаҕ ыҥ,

Уруйда ордоотуоҕ уҥ!..

1917 с. 5-III.

ХОЛБОҺ УУ ЫРЫАТА *

Кыраай кыһ ын сирдээх,

Кыһ алҕ алаах кырыымчык олохтоох,

Кыччыгый ахсааннаах саха,

Кыһ ыл былаахха кыттыc!

Хараҥ аҕ а муммут дьону

Харахтарын аһ ыахпыт,

Ө йдө ө бө т дьоҥ ҥ о

Ө й уган ү ө рэтиэхпит,

Кыһ ыл былааҕ ынан

Кымньыыланан тураммыт,

Кыһ алҕ аны кыйдыахпыт,

Кырдьыктары булуохпут.

Куруҥ тыа курдук

Холбоһ он сылдьаммыт

Кутурҕ аны сү тэриэхпит,

Хойуккуну оҥ оруохпут.

Хара тыа курдук

Ханыылаһ ан сылдьаммыт

Хара дьайы халбарытыахпыт,

Хаарыан дьоммутун харыстаһ ыахпыт,

Кү ргү ө мү нэн сылдьаммыт.

Кү ө мчү нү сү тэриэхпит,

Кө ҥ ү лү кө тө ҕ ү ө хпү т,

Кү нү кө рдө рү ө хпү т.

Арыы тыа курдук

Араллааннаан сылдьаммыт,

Атаҕ астабылы алдьатыахпыт,

Ааппытын булуохпут.

Сис тыа курдук

Сиэттиһ эн сылдьаммыт,

Сирбитин тэҥ ниэхпит,

Сэгэрбитин сирдиэхпит.

Саха дьоно,

Санаабытын холбоон,

Саргыта тардыһ ыаҕ ыҥ,

Сарыкпытын ситиэҕ иҥ.

Кө ҥ ү л кэлбиччэ

Кү ү спү тү н тү мү ө ҕ ү ҥ,

Саҥ а олох арыллыбычча

Санаабытын наардыаҕ ыҥ.

Бырааттар, быстыспакка,

Доҕ оттор, туораспакка,

Кыһ ыл былаахха

Кычыгыраччы мустуҥ!

Ийэ сир эдэрдэрэ,

Аан дайды сахалара,

Биир саҥ анан саҥ арыаҕ ыҥ,

Соҕ отох куолаһ ынан ордоотуоҕ уҥ!

Арай оччоҕ о эрэ

Аан дойдубут

Айылгылаах саргытын

Атыыһ ыт, баай аймахха

Атаҕ астатыахпыт суоҕ а.

Туруу дойдубут

Тускулаах дьолун

Туора топпут тойотторго

Туоратыахпыт суоҕ а.

Бар-дьон баһ а салалыннын,

Туруу дойду дьоно холбостун,

Дьон талбыт былаастаах

Дьоллоох олох туругурдун диэн, —

Урааҥ хайдыы уруй,

Сахалыы айхал буоллун!

1917 с. 6-III.

ОЛОХ УЛАРЫЙЫЫТА *

Аҕ ыс иилээх-саҕ алаах

Аан ийэ дайдым иччитэ

Аҕ ыс хартыгастаах

Араҕ ас маҥ ан халлаан ү рдү гэр

Айдааран аатыран олорор,

Аньыылааҕ ы араҕ аччылыыр,

Атаҕ астаммыты аһ ынар

Айыы тойоҥ ҥ о тахсан,

Аман ө һ ү н амалыйбыт,

Кэс тылын кэпсээбит:

«Бу аан дайдыга

Атаҕ астабыл бө ҕ ө адаҕ ыйда,

Баттабыл бө ҕ ө баһ ыйда.

Били, бастаан-кө стө ө н барҕ ат,

Иитэн-ньээкэлээн киһ и гын,

Ү ү рэн-бө рү ө рэн ү тү ө ҕ э тиэрт диэн,

Аан дайдыга анаан

Айбыт киһ иҥ

Андаҕ арын алдьатта,

Аймааһ ыны арыйда,

Алдьархайы таһ аарда,

Аҥ ардастыы аһ ыырын санаата,

Ийэ дайдыга иэдээни тэрийдэ,

Идимэри тэлгэттэ,

Кырдьыгы саҥ арбыты

Кырбатан кыайда,

Атаҕ астабылы ахтыбыты

Алдьаттарар адьынаттанна.

Ыраас ыччатын ыттаран ыксатта,

Кыра киһ итин кыртаран кыайда,

Тө рү ө ҕ ү н ү тү ө тү н тү рмэҕ э дьү ү ллэттэ

Хайҕ аллаах дьонун хаайыыга хамыйда

Харах уута

Хаан байҕ ал буолан

Таҥ нары дьалкыйда,

Сү һ ү ө х уута

Сү ҥ кэ далай буолан

Сү ү рү гү рэн сү ү дү йдэ,

Ү тү ө дьонун ү скэлэ

Ү рдү к хайа курдук

Ө рө кыстанна,

Куһ аҕ ан ө ттө

Хоргуйан умуста.

Онуоха туолумуна,

Итиниэхэ ситиминэ,

Араас ап-хомуһ ун албастаах,

Алдьархайдаах атахтаах

Аабыстырыйа омугунан алдьаттарда;

Чиэрэс дьибилгэттээх,

Дьикти мэнэгэйдээх

Ньиэмэс бэрдинэн сиэттэ.

Аана суох алдьархай адаҕ ыйда,

Иинэ суох илдьиккэй эргийдэ.

Оп-соллоҥ чуубурҕ аата,

Илбис-мэнэгэй дьиэрэҥ кэйдээтэ.

Аллараа ө ттү бү тү нэн

Биэс тарбах куду харбыыра,

Ө рө ө ттү бү тү нэн

Уон тарбах ө рө уунара буолла.

Кириэс сир киэргэлэ

Кэбэлийэрэ кэллэ.

Улуу дойду оҕ олоро

Умсаллара туһ улаата.

Ү йэ ситтэ,

Ү тэһ э туолла,

Ү лү гэр буолла.

Ону эн,

Ү рү ҥ аар тойон аҕ а,

Ү тү ө дьү ү лгү нэн ө рү һ ү й,

Кырдьык ыйааххынан кыай,

Аньыыта суохтары абыраа».

(Итиниэхэ)

Араҕ ас сандаҕ а санаалаах,

Айхал-бичик олохтоох

Аар тойон аҕ абыт,

Аан дайдыга адаҕ ыйбыт

Атаҕ астабылы анааран,

Бар дьон баттыгаһ ын бадаҕ алаан,

Киэҥ сир киэбин кэнээрэн баран,

Уларыйбат ууруутун онолуйбут.

Ү с ү йэ тухары бү рү йбү т

Ү ктэбили ү рэйэ туойбут,

Хараҥ а былыт курдук

Хаххалаабыт хара дьайы

Халбарытарга дьаһ айбыт.

Ыччатын быстарбыт ыраахтааҕ ыны

Ыларга ыксары ыйбыт.

Киэҥ дайды кэскилин

Кэрэ дьоҥ ҥ о тэрийбит,

Улуу дойду олоҕ ун

Орто дьоҥ ҥ о уурбут,

Аан дайды айхалын

Атаҕ астаммыкка анаабыт.

Орто дойду дьоно

Омнуота суох буоллун диэн

Уларыйбат ууруу уурбут,

Тэгэл сир киһ итэ

Тэҥ буоллун диэн

Тэлгэрийбэт кэскил эппит,

Ү ү рү ллү бү т дьоҥ ҥ о

Ү рү ҥ тыыны ү рэн биэрбит,

Хааллыбыт дьону

Харахтарын аспыт.

Ити курдугу истээт,

Ол курдугу оноороот,

Ийэ сир иитиэхтэрэ ньиргийбитинэн,

Аан дайды аймахтара саҥ арбытынан бардылар:

— Батталлаах дьаһ ал барда,

Куһ аҕ ан олох куотта,

Саҥ а олох арылынна, — дэстилэр...

1917 с. 23-III.

ЫЧЧАТ САХАЛАРГА

Саргылардаах сахаларбыт

Салаһ ыннаах саҥ аларын

Саҥ алыыра тойугунан

Салайан-саҥ ардан иһ иэҕ иҥ.

Ытык-кырдьаҕ ас дьоннорбут

Ыллаабыт ырыаларын

Ыллам-дьэллэм ырыанан

Ыллаан-туойан иһ иэҕ иҥ.

Ийэттэн-аҕ аттан айыллыбыт

Элэ-была тыллары

Ирдээн-тордоон тураммыт,

Этэн-саҥ аран иһ иэҕ иҥ.

Киһ и-саха аатырбыт

Кэриэс-хомуруос тыллары

Кичэйэн-хачайан тураммыт,

Кэҥ этэн-уһ атан иһ иэҕ иҥ.

Киис тыһ ыгар кэккэлээх

Кэрэ-билэ доҕ оттоор,

Кэлэн-баран иһ эммит,

Кэскиллэ тэрийэн иһ иэҕ иҥ.

Уруккулуур удьуордарбыт

Уруйдаабыт олохторун

Умнубакка сылдьаммыт,

Уһ атан-кэҥ этэн иһ иэҕ иҥ.

ОҔ О-ОҔ О ЭРДЭХХЭ

Оҕ о-оҕ о эрдэххэ

Оонньоомохтоон хаалыаҕ ыҥ,

Эдэр-сэнэх эрдэххэ

Этэн-тыынан биэриэҕ иҥ.

Санаарҕ аахтаан сылдьарбыт

Сатаммата буолаарай,

Оонньуу-кө рү лү ү сылдьарбыт

Ордуктуура буолаарай?

Кө мө р хара баттахпыт

Кү рэҥ сийиэн иннинэ,

Кө мү стү ү рэ тиистэрбит

Кө тү ллү ө ҕ ү н иннинэ,

Кө ҥ ү ллү ү рэ кү ө мэйбит

Кө мү рү ө тү йү ө н иннинэ,

Кө рсү спү ччэ кө рү лү ө ҕ ү ҥ,

Уолдьаспычча оонньуоҕ уҥ.

ТУЛЛУК-ТУЛЛУК ДОҔ ОТТООР

Туллук-туллук доҕ оттоор,

Туран-олорон сылдьарга

Доҕ ор-атас туһ алаах.

Ө рө с-чө рө с ү ө лээннээх,

Ү ө скээн-тө рү ө н сылдьарга

Ү тү ө дьү ө гэ ө йө ллө ө х.

Эҥ ин чэбдик сэгэрдээр,

Этэн-тыынан сылдьарга

Эйэ-доҕ ор эрэллээх.

Кө мү с-алтан дьү ө гэлээр.

Кө тө н-сү ү рэн сылдьарга

Кө нө сү рэх кө мө лө ө х.

1919-1920

КҮ Һ Ү Ҥ Ҥ Ү ТҮ Ү Н*

Харбыалаһ ан билсэр

Хараҥ а тү ү н обургу

Халлаан сырдыгын

Хаппахтыы сү ү рэн

Хаайа кө ппү т эбит.

Халлаан диэки

Хантас гыннахха,

Ханна да баара биллибэт,

Хатан хараҥ а халыйда,

Сир диэкки

Тө ҥ кө с гыннахха,

Сиһ э биллибэт

Сибиэннээх хараҥ а сиэтэ...

Им-ньим, имик-балай,

Хабыс-хараҥ а, хара-балай!..

Батыгыраччы ү ү ммү т

Бааҕ ынас мастар

Баттыы тү һ ү ө х курдук

Барыһ ан тураллар,

Тигинэччи ү ү ммү т

Тиит мастар

Тиэрэ тү һ ү ө х курдук

Дьирэһ эн тураллар...

Иннинэн хаамтахха

Ииҥ ҥ э тү һ ү ө х курдук

Имэҥ нээх хараҥ а эргийдэ,

Улаханнык ойдоххо

Омуһ ахха охтуох курдук

Омуннаах хараҥ а олуйда...

Һ уу-уу, эчи аҕ ай нии!..

Суола биллибэт

Соҕ уруу уолаттара

Суодаҥ наһ ар дьулааннара туһ аайда...

Аа-аа, арах аҕ ай нии!..

Атахтара кө стү бэт

Абааһ ы аймахтара

Адаарыҥ наһ аллара аһ айда...

Ии-ии, эрэй нии!..

Илиилэрэ биллибэт

Илиэһ эй идэмэрдээхтэрэ

Илэ элэҥ нэһ эллэрэ эргийдэ...

Тыы-ыый, тыыкыйы нии!..

Тымныы тыыннаах

Тыытый тымырдара

Тыраҥ наһ аллара тыҥ аата...

Толоон да буоллар дьулааннаах,

Тыа да буоллар тыыйдаах буолла,

Этим сааһ а «дыр» гынна,

Кулгааҕ ым тыаһ а «чуҥ» гынна,

Сү рэҕ им «тиҥ -тиҥ» тэптэ,

Сү һ ү ө ҕ ү м «лас-лас» тыаһ аата...

Хабыс-хараҥ аҕ а

Харах уота чаҕ ылыйда,

Омуннаах хараҥ аҕ а

Уот субуруҥ наата,

Имэҥ нээх хараҥ аҕ а

Илии элэҥ нээтэ...

Халбарыс гыннахха

Харбыах курдук,

Чугурус гыннахха

Тутуох курдук, -

Тоҕ о баҕ ас дьулаанай!..

Хаһ ан эрэ

Хатан хараҥ а халбарыйан

Харахпын сырдатар...

Тө һ ө ҕ ө эрэ

Тү ппэхтээх тү ү н тө лө рү йэн

Тү ө спү н дьө лгө рү тэр...

1919 с.

КҮ Һ Ү Н КЭЛИИТЭ

Кү ө х унаар тыыннаах

Кө рдө ө х сайыммыт

Кө тө н кү рэннэ,

Кө мнө х хаар кү ө ннээх

Кү чү мэҕ эй кү һ ү ммү т

Кө стө кү ө рэйдэ.

Киэҥ хонууларбыт,

Кэрэ сайын кэлиитигэр

Киэргэммит киистэлэрин

Кистэнэн бараннар,

Кэри-куру буолбуттар.

Ойуур тыаларбыт,

Оонньуулаах сайыны уруйдаан

Ойуу солко мутукчанан

Оҥ остубуттарын устан,

Онно-манна баран,

Одуулаабыт курдук,

Оргууй аххан тураллар.

Арыы чараҥ нар,

Алгыс сайын арыллыытыгар

Алтан сэбирдэҕ и анньыммыттарын

Адьас араарынан бараннар,

Абыр-табыр арахсан,

Аҥ аарыспыт курдук,

Адьас баран тураллар.

Халыҥ хараҥ а тыаларбыт,

Хаарыан сайын хайыһ ыытыгар

Хампа сэбирдэхтэммиттэрин

Хастыы тардынан бараннар,

Халбарыспыт курдук,

Хаҥ кыһ а хагдарыйан тураллар...

Сир симэҕ э дьэрэкээннээх,

Алтан от ардайдаах,

Хойуу от кунустаах

Хотоол хочолорбут

Хомунан, кураанахтанан

Кугдарыйа куурбуттар.

Кө бү ө рү тэлгэппит курдук

Кө ҕ ө рө н кө стө р

Кө р хонууларбыт,

Кү ө ҕ ү сыһ ыарбатах

Кө тө р кү лү к кө рдү к,

Кү дээриһ эн кө стө ллө р.

Кыараҕ ас сирдэрбит

Кэҥ ээн кэҥ кэһ ийбиттэр,

Иһ ирик ойуурдарбыт

Элэҥ -сэлэҥ буолбуттар,

Куула сир

Кугдарыйа куурбут.

Кү ндү дьү һ ү ннээх,

Кө рдө ө х ырыалаах

Кө тө р кынаттаах,

Кү һ ү нтэн кү һ эттэрэн,

Кө рү лү ү р куйаастаах

Кү н аннын диэки

Кү рэнэн кө ппү ттэр...

Тыаҕ а таҕ ыстахха

Тыас-уус суох,

Толооҥ ҥ о киирдэххэ

Тойук-дорҕ оон суох,

Иһ иллээтэххэ даҕ аны

Им-ньим,

Кө рдө ххө даҕ аны

Кү дэн-туман.

Куула тыа

Кубус-кураанах,

Халдьаайы сир

Хап-хардаҥ.

Кырыа хаһ ыҥ кырыстаах,

Ү ө л-дьү ө л кү ннээх

Ө һ ү ө ннээх кү һ ү н

Ү с дойду ү рдү гэр

Ө ҥ ө йдө нии, доҕ оттоор.

1920 с.

КЫҺ ЫН КЭЛИИТЭ

Сирилэс силлиэ сирдьиттээх,

Кү рү лэс муус кү ө ннээх,

Харылас хаар хайыҥ наах,

Кыыдам тымныы кымньыылаах.

Кырыа-муус эҥ эрдээх

Кыһ ын обургу

Кыаһ ыы кө тө н

Кыстыы кыҥ ыһ ахтаата,

Баай хара тыаларбыт

Баараҕ ай мастарын

Хатан мутукчата

Хаҥ кыйыар дылы

Хаар бэргэһ энэн хаппахтаата,

Хонуу сирдэрбитин,

Куобах суорҕ ан курдук,

Курулас хаарынан кутта,

Кө нө хонууларбытын,

Кү ҥ ҥ э кыһ айан кө рдө ххө,

Кө мү с аалыытын

Кү рү лэччи ыспыт курдук

Кү лү мү рдэс дьү һ ү ннээх

Кө мү рү ө хаарынан кө мнө.

Куула тыаны кубулутта,

Хара тыаны хаардаата,

Хатыҥ маһ ы

Хаарынан хам баттаата.

Икки атахтаах

Итии сири булар,

Саха урааҥ хай

Самныбыт балаҕ аныгар саһ ар,

Сү ү рэр атахтаах

Хороонугар хорҕ ойор,

Кү н уота

Кү дэрик ортотугар

Кө стө сү тэр,

Кү тү р тымныы кү ө ннээх,

Уот тымныы олохтоох,

Кыыдам тымныы кымньыылаах

Кыһ алҕ алаах кыһ ын

Кыайан-хотон,

Кыһ айа баттаан

Кэллэ нии, доҕ оттоор!..

КЫҺ ЫН

(Ы р ы а)

Кыыдааныктыыр кыһ ыммыт

Кыһ айаахтаан кыаһ аата,

Кыралыыра дьоннорбут

Кыһ алҕ ата кыһ айда.

Омуннаахай тымныыбыт

Улаатаахтаан уһ аата,

Оччугуйдуур дьоннорбут

Олуурдара улаатта.

Хатанныыра тымныыбыт

Хабырыттан хайыста,

Хаарыанныыра дьоннорбут

Хаамыылара хааттарда.

Кү лү бү рэс тымныыбыт

Кү һ эйээхтээн кү ө рэйдэ,

Кү ргү ө мнү ү рэ дьоннорбут

Кө ҥ ү ллэрэ кү рэннэ.

Имэҥ нээхэй тымныыбыт

Илэ-бодо эргийдэ,

Ийэлээхэй сирдэрбит

Ирбэт мууска иҥ иннэ.

Модунуктуур дьылларбыт

Бобон-бохсон боһ уйда,

Босхолуура ууларбыт

Модун мууска боптордо.

Хатанныыра тымныыга

Хааттарбакка сылдьаммыт,

Хаарыанныыра сайыммыт

Хайҕ алларын ыллыаҕ ыҥ,

Имэҥ нээхэй тымныыга

Иҥ нибэккэ сылдьаммыт,

Эйэҕ эстэй сайыны

Эҕ эрдэлээн иһ иэҕ иҥ,

Кү лү мэхтэй тымныыга

Кү ө ттэрбэккэ сылдьаммыт,

Кө ҥ ү лү ктү ү р сайыны

Кө һ ү тү ө ҕ ү ҥ, кө мү стээр.

СААС КЭЛИИТЭ*

Кыыдааннаах кыһ ын

Кыдьыктаах тымныытын

Кү н уотун кү ү һ ү нэн

Кө тү рү кө рө н кө ҕ ү рэтэн,

Ирбэт хаарын

Итии салгынынан

Илдьи сайҕ аан элэтэн,

Халыҥ мууһ ун

Хара самыырынан

Хампы охсон халытан,

Кө мү рү ө хаарын

Кү н кү ү һ ү нэн

Кө мү ө л гына кү ө гэлдьитэн,

Ү рү йэ сирдэр устун

Ү гү с ууну

Ү лтү ү ү рэн,

Хотоол сирдэргэ

Холобура суох

Холдьугураччы кутан,

Ханнык да хадыһ аҕ а

Харса суох халыҥ

Хара ууну халытан,

Сү ү нэ ү рэхтэр

Сө ҥ муус сү гэһ эрдэрин

Сү ө рү тэ баттаталаан,

Сү ү рү ктэрин сү рү ннээн,

Хаар уутунан халыйан,

Сис уутунан сиэлийэн,

Хомурах уутунан

Хотоол сир устун

Холдьугураччы кутан,

Кө мү ө л уутунан

Кү рү лэччи кү ү гү нээн,

Барылаччы бааҕ ынаан,

Убаҕ ас уунан утахтанан,

Кү ө х унаар кү ө ннэнэн,

Кү ө рэгэй чыычаах кө рү дьү ө стэнэн,

Араас сэбирдэҕ и анньынан,

Аалай чыычаах аргыстанан,

Кө тө р кынаттаах

Кү ндү тү нэн кө ччү йэн,

Саппаҕ ырбыт санааны

Сайыччы охсор

Салгын сапсыырданан,

Салаҥ тымныыны сарбыйан,

Сахабыт сиригэр

Саас барахсан

Салаллан тиийэн кэллэ курдук...

6-VII-1920 с.

КЭҔ Э

(Ы р ы а)

Кэлэҕ эйдиир куоластаах

Кэҕ элиирэ кыылларбыт

Кэтит кэскил олохтоох

Кэрэлиирэ сайыммыт

Кэлэригин кэпсиирэ

Кэрэкэтин эбитин...

Һ у-һ уо, һ у-һ уо, һ у-һ уо!..

Кү лү мү рдэс кү ннэрдээх,

Кө ҥ ү лү ктү ү р олохтоох

Кү ө хтү ү рү гэ сайыммыт

Кү ө рэйэр-кө стө р кү ннэрин

Кү ө гэлдьийэ олорон

Кү ү гү нү ү рэ кү ндү тү н...

Һ у-һ уо, һ у-һ уо, һ у-һ уо!..

Уһ уор ойуу оттордоох

Уруй-туску сайыммыт

Устар-унаар кү ннэрин,

Уйгу-быйаҥ олоҕ ун

Ууран-тутан олорон

Уруйдуура олуһ ун...

Һ у-һ уо, һ у-һ уо, һ у-һ уо!..

Итии илгэ эҥ эрдээх,

Иллэҥ -босхо олохтоох

Эриэккэстиир сайыммыт

Эргийээхтиир кү ннэрин

Этэ-тыына олороро

Эриэккэһ ин эбитин...

Һ у-һ уо, һ у-һ уо, һ у-һ уо!...

Сибэккилиир оттордоох,

Сиэдэрэйдиир олохтоох

Сэлэлиирэ сайыммыт

Ситэн-хотон иһ эрин

Сэгэртэйдиир кыылларбыт

Сэһ эргиирэ сэргэҕ ин...

Һ у-һ уо, һ у-һ уо, һ у-һ уо!..

ХАТЫҤ

Кү лү гэ кө стү бэт

Кү ө х халлаан анныгар

Кө ччү йэн ү ү ммү т,

Сандаҕ алаах кү н саргытынан

Саатаан салааламмыт,

Араҕ ас тө бө лө ө х

Алтан оту

Анныгар анньынан,

Хонуу хонноҕ ор,

Сыһ ыы кытыытыгар,

Нарын диэн лабыкчатын

Намылыччы ү ү ннэрэн,

Тэтэркэй диэн сэбирдэҕ ин

Тилэри тэнитэн,

Кү ө х сэбирдэҕ инэн

Кү ө йэ кү рү ө лэнэн,

Хайдыбат диэн бэйэлээх

Хатырыгынан хаххаланан,

Хатыҥ мас барахсан,

Сэбирдэҕ ин ситэрэн,

Лабыкчатын сарбатан,

Сатыы булгунньах курдук сарбайан,

Босхо булгунньах курдук бойбойон,

Кү ө ҕ ү нэн кө рү лү ү,

Сэбирдэҕ инэн тэлибирии турара,

Сэгэртэйим сыыһ а,

Сэргэхэйин эриэхсит...

Хантан да кэлбит

Халлаан кө тө рө,

Хайгыы кө рө н,

Хатана тү һ эн,

Ыраас дойдуга

Ымыылаах ырыатын

Ыксала суох олорон

Ыллаан ааһ ара...

1920 с.

КҮ Н КИИРИИТЭ

(Быстах)

Кү ндү л маҥ ан кү нү м

Кү рэнэн кө тө рү гэр,

Саһ арҕ алаах маҥ ан кү нү м

Саһ ар саһ арҕ атыгар,

Ойуур тыа ойоҕ оһ угар,

Ойуулаах от ү рдү гэр

Ойоҕ олуу тү һ эн сытан

Одуулаан кө рбү тү м —

Кү ндү маҥ ан кү нү м

Сандаҕ ара саһ ара,

Кү ө ҕ элдьийэ кө тө рө,

Кү лү мү рдү ү сү тэрэ

Кү ндү кэтин эбитин...