Эдэр сааспар

Оҕ о оонньуулаах сааһ ым уодьуганыгар,

Эдэр имигэс сааһ ым идэкэтигэр,

Ү рү ҥ кү н курдук

Ү ө рү ү лээх ү йэм ү гэнигэр,

Мутукча курдук муҥ утаан,

Сибэкки курдук тэтэрэн,

Тэтиҥ сэбирдэҕ инээҕ эр

Чэпчэкитик тэлибирээн,

Уу сү ү рү гү нээҕ эр

Дьулурҕ атык туттан,

Сайыҥ ҥ ы кү н

Сандаҕ атын курдук

Сайаҕ астык сананан,

Кү н аайытын

Кү ндү олоҕ у кү ү тэр

Кү ө гэйэр кү ммэр,

Илин ө ттү бэр

Идэкки олоххо эрэнэр

Эдэр эйэҕ эс эрдэхпинэ,

Кө рбү ппэр эрэ кө ҕ ү йэр

Кү лү мү рдэс кү нү с

Кө мү стээх кү ннэрбэр,

Орто дойду олоҕ ун

Ойуу-бичик курдук одуулаан,

Кү н сирин кү чү мэҕ эй кү ннэрин

Кү лү ү -оонньуу курдук кө рө н,

Сындыыс курдук сытыытык

Сыаналанан сылдьарым саҕ ана, —

Харахпынан хараҥ аран,

Сү рэхпинэн сө бү лээн,

Бэйэбинэн биһ ирээн,

Биир кыыһ ы кытта

Билсэ сылдьыбытым баара.

Биэбэйим сыыһ а

Биһ ирэтиэн иһ ин бэрдин,

Таптатыан иһ ин нарынын эриэхсит.

Ханнык бэйэлээххэ

Хааныҥ дьалкыйыар дылы

Хараҥ арбытыҥ ый? — диэтэргит,

Доҕ оччугум оҕ отун

Туохха да холуурбун

Туура толкуйдаабатым,

Тылбынан даҕ аны сатаан

Сыһ ыаран сыаналыа суохпун,

Хоһ ооммор даҕ аны холбоон

Хотон хоһ уйуо суохпун.

Мин санаабар,

Сэгэртэйим сыыһ а

Сиэдэрэй сибэккиитээҕ эр

Сэргэххэ дылы этэ,

Кө мү һ ү м оҕ ото

Кү ө х халлааҥ ҥ а кү ндээрэр

Кү ннээҕ эр кү ндү гэ дылы,

Ымыы чыычаахтааҕ ар ыраас,

Мутукчатааҕ ар мургун,

Лабыкчатааҕ ар нарын этэ.

Солко сабы

Субуйа тарпыт курдук

Суһ уоҕ ун оҕ отун аннынан,

Кырымахтаах саһ ыл

Кылаанын курдук

Кыламанын быыһ ынан,

Кө мү с манньыат курдук

Кө мү скэтин иһ иттэн

Эйэҕ эс баҕ айытык эриличчи,

Сымнаҕ ас баҕ айытык сыыйа,

Кө ссү ө баҕ айытык кү ндээриччи,

Хап-харанан

Хаһ ылыччы кө рдө ҕ ү нэ —

Хамныыр эрэ киһ и

Хара быара дьалкыйар

Харахтаах этэ.

Сииктээх сиртэн

Ситэн ү ү ммү т

Сибэкки курдук —

Сиикэй эттээх эрэ

Сик гына тү һ эр

Сирэйдээх этэ.

Суруйан оҥ орбут курдук

Субуххай муннун аннынан

Оҕ о саастаах киһ и

Одуулаан умсугуйар

Оччугуй уостаах этэ.

Тэргэн ый тиит улаҕ атыттан

Тэйэн тахсар килбиэнин курдук —

Тэбэр эрэ сү рэхтээх

Тэйэ хаампат

Тэтэркэй имнээх этэ.

Кү н тахсыыта

Кү ө рэгэй чыычаах

Кү ө х ойуур ү рдү гэр

Кү ө гэлдьийэ олорон

Кө ҥ ү л ырыатын курдук,

Кү ндү -кө ҥ ү л

Кү ө мэйдээх этэ.

Хамныырын-имниирин

Хайдах этиэмий оҕ олор, —

Халлаан кү н

Хара далай

Халыҥ уута

Халылдьыйа турарын курдук

Хамнаныылаах этэ.

Турар бэйэтин

Туохха холуомуй оҕ олор, —

Тумул сиргэ

Ситэ ү ү ммү т сэбирдэхтээх,

Муҥ утаан ү ү ммү т муткчалаах,

Хабыллан ү ү ммү т лабыкчалаах,

Лаглаҕ ар быһ ыылаах,

X абырыттыбат хатырыктаах,

Халлаан чыычааҕ а

Хараҥ аран хатанар

Хатыҥ маска

Ханыылыам буоллаҕ а.

Кү ндү дьү һ ү нү н,

Кү н тахсыытын

Кү ө х далай уута

Кү ө гэлдьийэн кө рсө рү н кө рдү к,

Кү ө гэккэй-кө ҥ ү л

Кө рү ҥ нээх этэ.

Татыйытым оҕ отун

Таптаан сылдьарым саҕ ана,

Кө мү һ ү м оҕ отун

Кө рө н сылдьар кү ннэрбэр,

Аан дайды алгыстаах

Айхал олоҕ о киниттэн

Арылыннаҕ а буолуо диирим,

Туруу дойду дьоллоох

Тускута киниттэн

Тутулуктаах буолуо диэн

Толкуйдаан туймуулуурум,

Кү н сирин кө ҥ ү л

Кү ндү олоҕ о киниттэн

Кө һ ү ннэҕ э диирим,

Кэрэ дайды киэргэллээх

Кэскилэ киниттэн эрэ

Кэлэрэ буолуо диирим,

Кү н уота кининэн

Кө стө рө буолуо диирим.

Ол курдук

Оонньуулаах олох,

Киэргэллээх кэскил

Киһ иэхэ кэлэн барара

Кэрэгэй, кэмчи эбит,

Эдэр эйэҕ эс саас

Эргийэн-элэйэн иһ эрэ,

Бардам майаҕ ас майгы

Баранан-барыгыран барара,

Тө лкө лө ө х дьө һ ө гө й дьү һ ү н

Тү ҥ нэстэрэ тү ргэн эбит...

(Онтон, орто дойду одурууннаах

Олоҕ ун долгунугар охсуллан,

Кү н сирин кү ү стээх

Кү тү р сү ү рү гэр кү лкү ттэрэн,

Модун олох муустаах

Муоратыгар булкуттаран,

Баараҕ ай олох баһ аам

Балкыырыгар балыттаран,

Элэмэс олох ис

Эрииригэр имиллэн,

Кырымахтаах олох кыһ алҕ алаах

Кыпчыырытар кыбыттаран,

Эдэр бэйэм

Эмэх буолан эмтэрийэн,

Кыһ ыҥ ҥ ы кү н

Кыраһ а хаарынан

Кырааскалаан кырдалын

Кылбатарын курдук

Кыырыктыйа кырдьан,

Куруҥ мас курдук

Хоҥ куйа кууран,

Хаһ ыҥ наабыт хатыҥ курдук

Хагдарыйа хатан,

Оҕ о бэйэм

Оҕ онньор буолан олорон,

Одуулаан кө рбү тү м —

Олох диэн одурууннаах,

Кэскил даҕ аны кэмнээх,

Сырыы да сыаналаах,

Саргы даҕ аны саҕ алаах,

Дьол даҕ аны уһ уктаах,

Таптал даҕ аны наар буолбат эбит...

Хата,

Барыта бадахтаах,

Кэскил кэмнээх,

Олох уларыйыылаах,

Эдэр саас кэмчи,

Оҕ о саас оччугуй

Оҥ оһ уулаах буолар эбит, оҕ олоор!

1922 с.

* * *

Ок-сиэ нии оҕ олоор!

Салбаҥ санаам салаатын

Сахалыы саҥ абынан,

Сатаан сарбынньахтаан

Саҥ арыам диэн

Сананар баарым

Сатабыла суох эбит.

Тө бө м тө лкө лө ө х тү һ ү н

Тө рө ө бү т тө рү т тылбынан

Тө рү ттээн тө лкө лө ө хтү к тү мү ө м диэн,

Тө ргү ү лэнэ саныырым

Тө рү т тү ктэри эбит.

Албан санаам айылгытын

Алтан от оҥ орон

Араастаан ахтыам диирим —

Аҕ ам айбыт тыла

Аҕ ыйаҕ а бэрт буолан,

Адьас аккаастаатым...

Испэр иҥ эрбит

Иҥ ин дьикти эгэлгэбин

Илбиэн-холбоон иһ итиннэриэм диирим -

Ийэм биэрбит тыла

Имигэһ э суох буолан,

Иэччэҕ э эргийбэт эбит.

Кө рдө ө х буолаарай диэбитим

Кө һ ү ҥ ү р буолар,

Хайҕ аллаах буолаарай диэбитим

Халы-мааргы тахсар.

Санаабыппын сатаан саҥ арбат,

Ө йдү ү рбү н ү ү т-ү кчү ү тү ктү бэт,

Таптыырбын таба таҕ аарбат,

Кэрэхсэтэр гына

Кэскиллээн кэпсээбэт буолтум

Кэмсилэҥ ин эбитин...

Хаһ ан эрэ

Саха барахсан

Сатаан саҥ арар,

Сарбынньахтаан этэр,

Кү ө ҕ ү кө рдө рө р,

Кү нү кү лү мү рдэтэр,

Кү ө рэгэйи ыллатар,

Ууну долгутар,

Убаҕ аһ ы хойуннарар,

Сибэккини ситэрэр,

Мутукчаны муҥ утатар буолар...

Хаһ ан эрэ

Эрэйдээх олоҕ ун

Эҥ иҥ ҥ э-эгэлгэҕ э эрийэр,

Кыһ алҕ алаах быһ ыытын

Кыһ ылга-ү рү ҥ ҥ э кытарар,

Батталлаах майгытын

Маска-окко балыйар,

Сымыйа сырыытын

Сыыска-буорга сыбыыр,

Тапталлаах дьалытын

Тааска-ууга даҕ ыйар,

Хайҕ аллаах хаанын

Халлааҥ ҥ а-сиргэ

Ханыылыыр буолар...

Нуучча омук

Тупсаран туойара

Тугун туйгунай,

Эҕ ийэн этэрэ

Эгэлгэтин, имигэһ ин...

..........................................

..........................................

1922 с. 23-II.

* * *

Улуутуйан уһ аан ааспыт

Урукку кэрдиис олох

Улуу туйгун суруксуттарын

Улаҕ а удьуор ө ттү лэрин

Уһ аччы одуулаан кө рдө ххө —

Ү гү с ө йдө ө х ө ттү лэрэ

Аймааһ ыҥ ҥ а кыттыбатах,

Аччыгыйга аралдыыйбатах,

Аһ ыырга кыһ амматах,

Кү ннээҕ и олоҕ у кө рбө тө х,

Кү нү скү аһ ыыры кө рдө спө тө х,

Кө ҥ ү л-босхо кү ө лэһ ийбит,

Кө мү с-алтан кө рдү к кө стү бү т

Кө лү ө нэ дьон кө нө лө рө

Кө стө н-ү ө скээн испиттэр эбит...

Ол да иһ ин

Улуу тыллара улаҕ аланар,

Кэс тыллара кэҕ элэнэр,

Этэр тыллара илбиһ ирэр эбит...

Аныгы аалсыһ ыылаах ү йэҕ э

Кэтит ү йэ тохору кэскиллэммит

Киэҥ кэрэ кэпсээттэри,

Ү гү с ү йэ тохору тү мү ллү бү т

Ү рдү к-ү тү ө ү ө рэхтэри

Сурукка туттаран

Кинигэҕ э киллэрбиттэрин

Кэлиитэ-барыыта суох,

Кэлтэччи кэккэлэтэн олорон,

Аралдьыйбакка араартаан ааҕ ан

Кэтэх ө йү кэҥ этэр

Кэрдии-кэскил кэлиэ дуо?

Субу эрэ суолтам,

Сити эрэ идэм диэн

Туһ ааннаан олорон суруйар

Тоҕ ой туһ аайыа дуо?..

БЫРААТТАР *

Нуучча диэн туораппат толкуйдаах,

Саха диэн самнарбат санаалаах,

Баай диэни бастаппат баҕ алаах.

Ү ө рэх ө ттү н ү рдэтэр ө йдө ө х

«Манчаары» аатынан аһ ыллыбыт

Урбас санаата суох уопсастыба

Ыраас санаалаахтары ыҥ ырар,

Кө нө ө йдө ө хтө рү кө рдө һ ө р:

Ү тү ргэн ү ү рү ллэригэр,

Ү ө рэх ү ксү ү рү гэр

Ө йгү т кыайарынан

Ү лэлэһ иҥ!

Кү ө мчү кө ҕ ү рү ү рү гэр,

Кө ҥ ү л кө стү ү тү гэр

Кү ү скү т тиийэринэн

Кө мө лө һ ү ҥ!

Кыһ алҕ а кыччыырыгар,

Кыра дьон сайдарыгар

Кыаххыт кыайарынан

Кыһ ансыҥ!

Самныбыт тахсарыгар,

Саргы улаатарыгар

Санааҕ ыт сатыырынан

Салайсыҥ!

САҤ А ОЛОХ*

Ү тү ргэннээх ү йэ

Ү ү рү ллээхтээн хаалла,

Ө рө гө йдө ө х олох

Ү ҥ кү рү йэн кэллэ.

Баттабыллаах ү йэ

Батыллаахтаан барда,

Баһ ааҕ ырбат олох

Батыһ аахтаан кэллэ.

Кү ө мчү лэһ эр ү йэ

Кө йгө лө нө н кө ттө,

Кө мү скэстээх олох

Кө стө ө хө йдү ү кү ө рэйдэ.

Халаһ ыылаах ү йэ

Хампарыйан хаалла,

Ханыылаһ ар олох

Халбарыйан кэллэ.

Кыһ алҕ алаах ү йэ

Кыйданаахтаан хаалла,

Кыттыһ ыылаах олох

Кылбайаахтаан кэллэ.

Самнарыылаах ү йэ

Сабыллаахтаан хаалла,

Сайаҕ астай олох

Сандаараахтаан кэллэ.

Атаҕ астаһ ар ү йэ

Аамайданан ааста.

Алгыстардаах автономия

Арыллаахтаан таҕ ыста.

САХА НОРУОТУГАР *

Ү гү с ү йэлэргэ ү ө скээбит

Ү тү ргэннээх ү ө дэн олоҕ у

Ү с дойду ү лэһ итэ

Ү ө рдү һ эн-ү ксээн сылдьаннар

Ү лтү рү тэн бараннар,

Ү тү ргэнэ суох ү тү ө олоҕ у,

Ү ө хсү ү ө һ ү ө һ ү лэн,

Ү ө рэ-кө тө кө ссө н,

Ү ө рдү һ эн ханыылаһ ан сылдьан.

Ү рү н- кү н курдук

Ү тү ө кө ҥ ү лү ө йдө тө н,

Ү гү с саха ө бү гэтин

Ү ө скэтиэҕ иҥ, ү ө лээннээхтэр!..

*

Кыра дьон кыттыһ ан,

Кыһ ыл былааҕ ынан кымньыыланан,

Кыа хааннарын тохторон,

Кыһ алҕ алаах олоҕ у кыйдааннар.

Кыраай кыһ ын сирдээх

Кыра саха дьонугар

Кырааскалаах олоҕ у

Кыйан -хотон биэрбиттэрин

Кыһ алҕ атын ө йдө ө н,

Кыыһ ырбыты кыйдаан,

Кыра саха олоҕ ор

Кыттыһ ан сылдьаммыт

Кыһ алҕ аны кыччатан,

Кыахпьггын ылыаҕ ыҥ,

Кыра ыччат доҕ оттоор!..

*

Сааһ ын-ү йэтин тохору

Сандаҕ аны кө рбө ккө,

Саба баттанан сатыылаабыт,

Саха урааҥ хай саһ ыарбыт

Саар булгунньах саҕ а

Салаҥ санаата сайдара

Сааскы кү н сайаҕ ас

Сандаҕ атын курдук

Саха омук сиригэр

Салаллан кэлиитигэр

Сайыалаһ ар санааны сабан,

Содуомнаһ ар суобаһ ы сууйан,

Суон тиит курдук

Сомоҕ олоһ он сылдьаммыт

Сорукпутун ситиэҕ иҥ,

Соргубутун тутуоҕ уҥ.

*

Аан дайды арабуочайа

Айхаллаах айылгытынан

Атаҕ астабылтан арахсан,

Алгыстаах олох атахтанан,

Аан дойдубутугар

Ааппытын булан арахсар

Амныата суох айылгылаах

Аптаныамыйа арылларыгар,

Аччыгый саха аймаҕ а,

Арыы тыа курдук

Арахсыспакка сылдьан,

Айхалынан аргыстаһ ан,

Ааппытын булуоҕ уҥ, атастаар!..

*

Ү ө л талах курдук

Ү ө скээн, ү ү нэн иһ эр

Ү ө рэхтээх саха ү ө рдү стү н!

Ыарҕ а ойуур курдук

Ыччат-ыраас саха

Ылбаҕ ай санаата ыбыстын!

Арыы чараҥ курдук

Аймах билэ саха

Аптаныамыйаны айхалынан

арыйдын!..

*

Оҕ о тө рү ө н улаатан

Олох долгунуттан

Ону-маны ойуулаан

Оонньуу оҥ орооччу буолан

Олохсуйан олоортум тохору

«Олох» диэн оонньуум

Оһ олломмутуттан ордук

Ороскуоту кө рө иликпин,

Киһ и буолан кэскиллэнэн

Киэргэл олох кистэлэҥ ин

Кэлэр ыччат дьоннорго

Кэһ ии буоллун диэн

Кэпсээн оҥ орон кэскиллээбитим

Кэбиргэл буолан

Кэбиһ иллэн хаалбыта

Кэмсилэҥ ин эбитин!

Илиим имигэс идэкитэ

Ииҥ ҥ э угуллан

Илбирийэ сытыйбыта,

Хоодуот санааларбын

Холбооттоон оҥ орбутум

Хоруо курдук кутуллубута

Хомолтотун эбитин!

Ону

Уруккутун курдук

Ойуулаан оҥ оруохпун —

Оонньуу санаам уурайбыт,

Бастакытын курдук

Бадахтаан бааччайыахпын -

Баһ ым бараммыт.

10-IX-22.