Икки атахтаах эгэлгэтэ

I

Ө й-санаа ө лбө ө дү йэн

Ө тө рү ө йдү ө бэт буолан

Ө һ ө н-самнан хаалар,

Тү мэн ө й тү мү ллэн

Тү ргэнник тү ммэт буолан

Тү ҥ -таҥ буолар,

Билээччи мэйии мэлийэн

Бэрт куһ аҕ ан буолар,

Тү ө с иһ инээҕ и сү рэх

Тө рү т тө кү нү йбэт буолан

Ньү ө лү йэ-ньү ө лү йэ сү тэр,

Ойоҕ оһ унааҕ ы доҕ орго уордайар,

Аттынааҕ ы атаска абарар,

Саҥ а эрэ сата буолан сааллар,

Сө п даҕ аны сү лү мэ курдук сө ҥ ө р,

Кыра даҕ аны кыйахалаан кыыһ ырдар,

Сө бү даҕ аны сү ө ргү лү ү кө рө р,

Сытаммыты сыыһ аҕ а сыаналыыр,

Сү ө һ ү -киһ и икки ардынан сү ө дэйэр

Сү лү һ ү ннээх кү ннэр

Сө п, сө п кө стө н ааһ аллар эбит.

Сай-кү дү ө санаа сайдан

Саҥ арбыт эрэ сатанан,

Ө й санаа ө рү кү йэн

Ө йдү ө бут эрэ ү ө рдү һ эн,

Ү ө рэн-кө тө н ү лү һ ү йэн,

Баҕ арбыт эрэ бастаан,

Эппит эрэ тиллэн,

Ааттаабыт эрэ атахтанан,

Кэпсээн эрэ кэрэхсэтэн,

Сыыһ а да табыллан,

Сымыйа да сыалланан,

Алҕ ас да аатыран,

Соҕ отох курдук суоттанан,

Кини эрэ буолан кэпсэнэр,

Билээччигэ биримиэрдэнэр,

Улахаҥ ҥ а уурунар,

Ордукка толкуйданар,

Талыытыгар наар талыллар

Талааннаах чаастар

Таарыйан ааһ аллар эбээт.

III

Ө ксү ө ннээх хаар курдук ө лбө ө дү йэн,

Былыттаах халлаан курдук бысталанан,

Сү гэһ эрдээх киһ и курдук сү ө гү дү йэн,

Таһ аҕ астаах ат курдук самнан,

Хара сирдээҕ и тү ү ннээҕ эр

Хараҥ атык сананан,

Хам баттаппыт хараҕ аччытааҕ ар

Хапчыҥ нык хамсанан,

Кыбыттарбыт кырынаастааҕ ар

Кыараҕ астык сыаналанан,

Ооҕ уй оҕ устааҕ ар

Оччугуйга оҥ остон,

Кө рбү ккэ эрэ кү нү ү лээн,

Ү чү гэйгэ эрэ ө һ ү рэн,

Хара быар

Хамнаабат гына дьаакырданан,

Сө ҥ сү рэх

Сө ллү бэт гына сү гэһ эрдэнэн,

Кө ҕ ү с кө ҥ дө йө

Кө ппө ҕ ү нэн кө мү ллэн,

Кимнээҕ эр да кэрэгэйдик кэпсэнэн,

Самныгастык саҥ аран,

Икки атахтаахтан эрэ

Итэҕ эстик этинэн,

Ыар-дьиппэ санааҕ а ылларан,

Хо-с-куһ аҕ ан санааҕ а холбоһ он,

Уорба-уоруйах толкуйга оҕ устаран,

Нэһ иилэ тэмтэҥ нээн,

Аатын эрэ аакаҥ наан,

Ый-кү н икки ардынан ыакаҥ наан,

Кө рү дьү ө стэн кү рэнэр кү чү мэҕ эй

Кө рө суох кү ннэр

Кү н дьонугар эрэ

Кө стө н-кү ө рэйэн ааһ ар эбиттэр.

IV

Сэбирдэхтээҕ эр чэпчикитик тэлээрэн

Салгыннааҕ ар сайаҕ астык сананан,

Уу сү ү рү гү нээҕ эр дьулурҕ атык туттан

Кү һ ү ҥ ҥ ү тү ү н хараҥ атын

Кү нү с кө рдү к кө рө н,

Сү рэх сү ү һ ү сө бү лээн,

Санаа барыны хайҕ аан,

Ө й ү гү стэн ү ө рэн,

Баттаммыкка манньыйан,

Атаҕ астаммыты аһ ынан,

Талымаһ а суох таптаан,

Кыһ алҕ аны да кыччата санаан,

Эрэйи да элэтэ этэн,

Алҕ аһ ы айхал диэн айааран,

Ороскуоту уруй диэн ордоотоон,

Билсэрдэргэ эрэ мичээрдиир,

Кө рсү бү ккэ эрэ кү лү мнү ү р

Кө мү с кө рдү к кү ннэр

Кү н эрэ киһ итигэр

Кү лү мнээн кө стө н ааһ аллар эбээт.

.........................................................................

Итинник эгэлгэлэри

Икки атахтаах эрэ

Ийэтин иһ иттэн

Иҥ эрэн тө рү ү р эбит.—

Ол да иһ ин,

Оҕ онньор аймах

Оҕ ону кытта уопсубат,

Эмээхсин аймах

Эдэри кытта этиһ эр,

Ү ө лээннээх ү ө лээннээҕ ин кытта

Ү ө хсэн ү ө һ ээ-аллараа буолар,

Атас атаһ ын кытта

Анньыһ ан-аахсан адаарыһ ар

Аҕ ай эбит буоллаҕ а нии, атастаар!

1924 с. ахсынньы 30 к.

Якутскай.

1925

* * *

Ыраахтан ыпсарар

ырыаһ ыттан атыммын,

кү ннээҕ ини куугунуур

кө ннө рү кө рбү ө ччү бү н.

Инникини этэр

ичээн буолбатахпын,

тустаабычча туойар

туруорбах дьоллоохпун.

Кэлэри кэпсиир

кэрэһ ит буолбатахпын,

кэлбити кэнийэр

кэлтэгэй кэскиллээхпин.

Алҕ аһ ы араарар

аччыһ ыттан атыммын,

кыраттан кыбыстар

кыараҕ ас кылыылаахпын.

1925 с.

* * *

Туруу дойду олоҕ уттан

Турар-турбат дьукку

Тумулук оҥ остор гына

Тугу туймуулаан суруйабыт?

Ким

Ыпсаран ыллыай

Кыһ алҕ алаах кыһ ын

Кырыа мууһ ун,

Кытаанах тымныытын?

Сарбынньахтаах саас

Сайаҕ ас салгынын,

Саргылаах куннэрин?

Кү ө х сайын

Кү ндэлэс кү нү н,

Кө ҥ ү л олоҕ ун?

Кү лү ктээх кү һ ү н

Кү дээрийэн кө стү ү тү н,

Кө лбө ҕ ү рэн кү ө рэйэрин?

Ким

Тупсаҕ айдык туойуой

Кү ө х далай

Кү ү стээх долгунун,

Кө мө лгө ннө ө х сү ү рү гү н?

Хара тыа

Хамныыр маһ ын.

Хампа сэбирдэҕ ин?

Сир сибэккитэ сиэдэрэйин,

Дайды лабыкчата намчытын,

От-мас оһ уора уустугун?

Кө тө р кынаттаах

Кө ҥ ү л кө тө рү н,

Кө рү дьү ө с ырыатын?

Ким

Кэлэҕ эйдэйбэккэ кэпсиэй,

Кү ҥ ҥ э ү тү гү ннэрэн,

Ыйга ыпсаран,

Сулуска доҕ уйан,

Саҥ аны таҕ ааран,

Эриэккэһ и этэн,

Эт сү рэҕ и эймэнитиэй?

Ким

Икки атахтаах

Эгэлгэ-эриэн

Эрэйин-буруйун,

Ороһ у киһ и

Оонньуулаах олоҕ ун,

Ороскуоттаах куннэрин,

Бар-дьон

Барбыт батталын,

Кэлэр кэскилин?..

1925 с.

* * *

Санааргыыр сахха

Саҥ а санаа

Сайдан тахсар;

Ө һ ө н сырыттахха,

Ө рө гө йдө ө х ө с

Ө рү кү йэн ү ө скү ү р;

Эрэйдэнэн истэххэ,

Эгэлгэ санаа

Эриллэн элбиир;

Курутуйан олордоххо,

Кулан хоһ оон

Кутуллан хойдор;

Оонньуу-кө рү лү ү сырыттахха,

Ойуу-бичик санаа

Оройго ончу охсуллубат;

Кыһ алҕ а кыһ арыйбатаҕ ына,

Кылаан-ө ргө с санаа

Кыратык да кыбыллыбат.

1925 с.

КИМИ КЭТИИБИТ?

Кими кэтиибит,

Тугу кү ү тэбит?

Халыҥ ойуур курдук

Хараҥ а норуот

Хараҕ ын аһ ар

Хайҕ аллаах алгысчытын,

Кэккэ-билэ киһ иэхэ

Кэлэн иһ эр кэскили

Кэпсээн сэргэхситэр киһ и

Кэлэр кэрдии кэмин.

Оробуочай аймах

Алгыстаах олоҕ ун

Араҥ алаан таһ аарар

Ааттаах алгысчытын.

Кинини кэтэһ эбит,

Ү ө скү ү рү н кү ү тэбит...

1925 с.

БИЛГЭ

Саха урааҥ хай сирэ

Саргыта сайдарыгар,

Дьокуут омук дойдута

Дьоло тупсарыгар,

Аан ийэ дайдыбыт

Ахталыйар арҕ аһ ыгар

Ө лө рү ө лбө т оҥ орор

Ө рө гө й-талаан ү ктэллээх,

Устар ууну сомоҕ олуур

Уус-уран тыллаах,

Саһ ыарыылаах санааны

Саҥ арар саргылаах,

Ү гү с ө йү тү мэн

Ү тү ктэр ө рө гө йдө ө х,

Халыҥ хаары

Xайыта хардыылыыр

Халыан хаамыылаах,

Тоҥ мууһ у

Тостурута туойар

Томороон тойуктаах,

Кү кү р хайалары

Кө тү рү тэ кө тө р

Кө стү бэт кү ү стээх,

Ирбэти ириэрэ этэр

Имэҥ нээх тыллаах,

Алдьаммыты абырахтыы саҥ арар

Амырыын алгыстаах,

Ө лбү тү ө рө тардар

Ө рө гө йдө ө х ө стө ө х,

Хараҥ аны сырдатар

Хатан харах уоттаах,

Кү һ ү нү кө ҕ ө рдө р

Кү ү стээх тыллаах,

Ийэ дайдыга иһ иллэтэр

Иҥ сэлээх имигэс тыллаах,

Ыраах сирдэртэн ыйытыллар

Ыарахан ыпсаҕ ай ырыалаах,

Киэҥ сирдэри кэрэхсэтэр

Кэрэ киппэ кэпсээннээх,

Тоҥ тон толлубакка

Тостурута туойар,

Ириэнэхтэн иҥ нибэккэ

Илдьиритэ этэр этитиилээх.

Кимтэн дэ кэхтибэккэ

Кистэлэҥ и кэрэһ илиир,

Уорбуттан дьулайбакка

Уоруйаҕ ы тутар оҥ оһ уулаах,

Ааспыты ахтар адьынаттаах,

Инникини этэр идэлээх,

Баайга баҕ арбат,

Баһ ылыкка манньыйбат,

Киһ ини эрэ кытта тэҥ,

Дьону эрэ кытта доҕ ор,

Ө лбө т тыыннаах,

Аралдьыйбат ааттаах,

Кө стү бэт кү ү стээх,

Кө нө сү рэхтээх киһ и

Кө стү ө диэн кү ү тэбин...

Кинини кытта кэккэ

Кэлиэ диэн кэтэһ эбин:

Суруллубуту мунньан суолталыыр,

Хоһ уйуллубуту хомуйан хоһ улуур

Албыны аһ ар,

Алҕ аһ ы булар,

Хоргутууттан куттаммат

Хоодуот хосууһ ут,

Эйэттэн иҥ нибэт

Этириэс сииһ ит.

Ү гү с киһ ини

Ө йү нэн сү ү йэн сү гү рү ппү т,

Бар дьону

Баһ ынан баһ ыйан баһ ылыктаабыт,

Тү спэ санаа,

Тү гэх ө й,

Ыар сыанамсык,

Ыраас тыл,

Ү тү ө ө й ү ө скү ү рү н...

Итинник дьоннору

Ийэбит ууһ угар

Айыыбыт айдар

Айхал буолуо этэ,

Улуу дойду

Оһ уу-тоһ уу одурууна,

Аан дайды

Адаар-быдаар адырҕ айа

Арыычча аччыа этэ...

1925 с.

* * *

Ама билигин

Кытыт сылгы

Кыыс бэрбээкэйинэн

Кыраһ а хаар тү һ эн

Кырытыннарбытын иһ ин,

Ама билигин

Соноҕ ос ат

Сототун синньииринэн

Сойуо хаар тү һ эн

Солбонуппутун иһ ин,

Ама билигин

Кү рэҥ сылгы

Кү ө нү нэн анньыллар

Кө мү рү ө хаар кө мө н

Кө ҕ ү рэппитин иһ ин, —

Мин даҕ аны

Кэпсээннээх кэмчи эрдэҕ инэ

Кэрэхсэтэ сылдьар кэммэр

Кэлэҕ эйдээбэт кэпсээннээх,

Тардыалаппат саҥ алаах,

Дьухха тойуктаах,

Эпчиҥ нээх этэр тыллаах

Этим эбээт, оҕ олоор!..

Ону,

Саҥ а салаллан тахсар

Сарбынньахтаах сайдам

Сатабыллаах саҥ алаах,

Орто дойдуттан оҥ оһ уулаах,

Оҕ уруктаах ордук

Уус нарын тыллаах,

Ийэ дайды иччититтэн

Илэ-чахчы иҥ эртэриилээх

Иҥ сэлээх дириҥ этиилээх,

Аан дайды айыытыттан

Ала-чахчы анабыллаах

Амырыыннаах алгыстаах,

Отох олоҕ у

Ойуу-бичик оҥ орон

Орто дойду дьонун

Одуулатар ордук

Омуннаах толкуйдаах,

Итэҕ эс кэскили

Иһ илэхтээн этэн

Ийэ сир дьонун

Иһ иллэтэр имигэс

Ириэнэх кэпсээннээх,

Кэдэрги кэмэлдьини

Кэпсээн оҥ орон

Киэҥ сир киһ итин

Кэрэхсэтэр кэскиллээх

Кэрэ-киэргэл кэпсээннээх,

Кү лү к сирдэргэ

Кү н уотун

Кө тү рү туойан ылан,

Кү ндү лэс оҥ орор

Кү ү стээх тыллаах.

Ньалҕ алдьыйан тахсар

Ньамчы саҥ алаах

Сурахтаах суруксут,

Ыпсаҕ ай ырыаһ ыт

Ыччат доҕ отторум.

Мин

Сураҕ а суох олорон

Соҕ отоҕ ун суруйбуппун,

Аата суох сылдьан

Аҥ ардастыы саҥ арбыппын,

Этитиитэ суох эрээри

Эт тылбынан эппиппин,

Ыйааҕ а суох эрээри

Ырыа диэн ьппсарбыппын,

Хонугу холобурдаан баран

Хоһ уутун хостооруҥ,

Бириэмэтин билэн баран

Бэттэҕ ин билгэлээриҥ,

Сылын сыаналаан баран

Сыыһ атын ырытаарыҥ,

Кү нү н ааҕ ан баран

Кү лү ү оҥ остооруҥ,

Кө мү с доҕ отторуом!..

1925 с.

* * *

Куоласпын кубулуппаппын,

Хоһ ооммун уларыппаппын,

Тыыннааҕ ым тухары

Тылым биир,

Баарым тухары

Баҕ ам баар:

Ыйыллыбыт санаабын

Ырыабынан ыһ ар,

Санньыйбыт санаабын

Саҥ абынан сааратар,

Кө лбө ҕ ү рбү т кө хсү бү н

Кү ү гү ммү нэн кө ччү тэр...

Кимиэхэ даҕ аны

Кэскил буоллун диэн

Кэрэхсэтэр баҕ аттан

Киэргэтэн суруйбаппын.

Бэрдьигэс мэйиибин,

Бэринньэҕ э суох ө йбү н

Бэлиэтиирбин бэйэм

Бэркэ биһ ириибин...

Аатырар эрэ наадатыгар

Атын дьоҥ ҥ о айан

Алыс кыһ анан

Алларыйан алҕ аабаппын,

Аар-маар санаам

Алдьанан айманарын

Аралдьытар наадатыттан

Арахсыбакка айдаарабын,

Миэхэ

Кү нү кү ндээрдэр,

Кү ө мэйи ыллатар,

Сибэккини тэтэрдэр

Албан алгыс

Аан дайдыттан

Адьаһ ын анамматаҕ а,

Арытыаллаамаҥ, атастаар!..

* * *

Эҥ ин-дьү һ ү н эриир

Эмииэ-туомуй!

Кутуйа куттах санаабар

Куһ аҕ ан кутурҕ ан кутуллар

Самыыр-хаар сабан,

Санаа-ө й санньыйар.

Кү лү ү -оонньуу кө мү ллэн,

Кө мнө хтө ө х кү н кө стө р.

Сымыйа-сыыһ а сылыктар

Сырай-харах анньаллар.

Сытаан булан сылдьыбат

Сылык-толкуй буолар...

1925 с.

[1] * *

Эмиэ, эмиэ

Эбир былыт,

Эриир-буруур,

Эгэлгэ эрэйдэр

Эргийэн эрэллэр.

Туохтан,

Тоҕ о

Тулаайах сү рэҕ им

Тууллайар буолла?

Ө рө гө й тардыһ ар

Ө ркө н ө йү м,

Ө лбө ө дү йэ ө һ ө н,

Ө тү рү ө йдө ө бө тө?..

Саманнык салалтаҕ а,

Саргыны кө рбө ккө,

Салбаҥ санаам

Санньыйан сатыылаата —

Ыараханын-ынчыгын,

Кутурҕ анын-куһ аҕ анын,

Хараҥ атын-хааччаҕ ын!..

Туох

Тумнастыбыт санаабын

Туругурдан туһ алыыр

Тутуулуктаах буолуомуй?

Ким

Кэхтибит кэмэлдьибин

Кэрэхсээн кэпсэтэн

Кэҥ этиэй-киһ ититиэй?

Ханнык халлаан

Сайаҕ ас салгына

Саппаҕ ырбыт санаабын

Саҥ ардан сайыннарыай?

Суох, суох, суох!

Ийэм иһ иттэн

Итинник санаа

Иҥ мит эбит.

Бастааҥ ҥ ыттан маннык

Балаархай майгы

Батыспыт эбит.

Арай адырҕ айы

Айхалынан аһ ар

Анамматах эбит.

«Акаарыны арай

Кө мү ллэр иинэ кө ннө рө р...»

1925 с.

ТУОХТАН?..

Туохтан

Сү дү рү ү ннээх санаалар,

Сү нньү м ү ү тү нэн сү рү ннэнэн,

Сү рэхпэр сө ҥ ө р буоллулар?

Туохтан

Саппахтаах санаалар,

Санным ү ү тү нэн сааллан,

Санаабын саппаҕ ыттылар?..

Туохтан

Ө һ ө хтө ө х ө йдө р,

Ө ттү гү м ү ү тү нэн ү ктэллэнэн,

Ө йбү н ө һ ө рдү лэр?..

Туохтан

Барбах майгылар,

Баспынан батарыта киирэн,

Баспын баттаатылар?..

Туохтан

Ыарахан санаалар,

Ыга анньан киирэн,

Ыар-баттык буоллулар?..

Кү ннээҕ и олох кү ө мчү тэ

Кө й салгын буолан

Кү лү ктү ү кө ттө ҕ ө дуу?

Сү ҥ кэн олох сү дү рү ү нэ

Сү лү һ ү н буолан

Сү рэхпэр сө ҥ нө ҕ ө дуу?

Халыҥ олох хапсыыра

Халарык буолан

Харахтын саптаҕ а дуу?

Эбэтэр

Эрэй баҕ айы илбиһ э

Этэр тыла суох буолан

Эппэр иҥ нэҕ э дуу?

Миигин

Хаххалыыр хара санаа — халбарый,

Кү лү ктү ү р кү тү р санаа — кү рэн,

Баттыыр балыыр санаа — бар,

Ынчыктыыр ыар санаа — ыһ ылын,

Санаарҕ атар саппах санаа — сайҕ ан.

ИККИ КИҺ И КЭПСЭТИИТЭ

1-гы киһ и:

Суруксут суолтата тугуй?

Олоххо ырыа кэриэтэ дойҕ охсут дуу,

Оонньуу-кү лү ү кэриэтэ ойууһ ут дуу?

Ону миэхэ

Оноллоон кулу эрэ!

2-с киһ и:

Суох, доҕ оор,

Суруксут суон суолталаах буолар,

Кө рбү тү кү лү ктээн кө рдө рө р,

Баары-суоҕ у баһ ыйар,

Кистэли-батталы кэпсиир

Бастыҥ ү ө рэхсит диэн

Бар дьоҥ ҥ о кини буолар.

1-гы к и һ и:

Оннук ини, доҕ оор!

Ол эрээри

Ол-бу киһ и олоруохтааҕ ар

Ону-маны ойуулаабытыттан

Оннук улахан туһ алаах

Оҥ оһ уллара буолуо диэбиппин.

Оччоҕ о

Суруксут эрэ суолтата

Соччо улахан буолуо дуу?

2-с киһ и:

Оннук буолбатах, убаай!

Аан дойду

Араас олоҕ ун

Араҥ алаан алгыырга

Аҕ ыс айыыттан

Ала-чахчы аналлаах,

Ийэ сир эгэлтэтин этэргэ

Ийэ ууһ уттан

Илэ-чахчы этитиилээх,

Кистэлэҥ киппэ кэскиллээх,

Кө стү бэт кү лү к кү ү стээх,

Кэҕ элээх кэрэ тыллаах

Кэтэх киһ и буолар, сэгээр.

Итинник киһ иии

Ийэ дайды илгэтэ

Ийэ ууһ ун иҺ игэр

Илэ-чахчы тэрийэр.

Оннукка уорбалаах

Билигин биһ иэхэ даҕ аны

Биэс-тү ө рт биллэр, онтон

Биир билгэлээх, билэрдии эттэххэ,

Бэппиирэй баар ээ.

1-гы киһ и:

Били бэйэм бииргэ ү ө скээбит

Бэппиирэйбиттэн бэрт киһ и тахсан,

Биир ийэ ууһ ун биһ ирэтиэ диэн

Билбэккэ турабын,

Биир-биир кэпсэтиигэ миигиттэн

Бииринэн да билээччитэ суох,

Бэҕ эһ ээҥ и оҕ о буолбат дуо?

Хата кини кэриэтэ,

Биир эмэ мин билбэт

Бэрт омуктан ааттаабытыҥ буоллар,

Бэркэ биһ ириэм этэ.

Хайа,

Оннук улахан суолталаах киһ и

Уҥ уохтуун-иҥ иэхтиин ураты,

Дьү һ ү ннү ү н-бодолуун тү ктэри,

Туттардыын-хаптардыын туспа буолуохтаах.

2-с киһ и:

Билбэт буолан эттиҥ.

Оннук киһ и

Урааҥ хайтан ураты

Ураа муостаах буолбат.

Хата,

Норуот дьону кытта булкуспут,

Аҕ а уһ ун кытта аалсыбыт,

Ийэ ууһ ун кытта сэлэспит,

Киһ ини эрэ кытта кэпсэтэр,

Урааҥ хайы эрэ уруургуур,

Кыраттан ү рдээбэт,

Икки атахтаахха эйэлээх,

Улахантан оччообот,

Ириэнэх хааннаах,

Элэккэй бэйэлээх,

Киһ иргэһ э суох кэмэлдьилээх,

Кэскиллээх киһ и буолар...

1 -гы киһ и:

Эчи оннук ини, итэҕ эйбэтим,

Соҕ отох киһ и суруйбута

Соччо суолталанара буолуо диэн,

Биир киһ и бириинчиктээбитэ

Соччо биллэрэ буолуо диэн,

Билигин даҕ аны мин

Биһ ирээбэккэ турабын.

Мин

Ү ө рэх бутү ннү ү,

Сурук дьукку

Сири-халлааны кытта бииргэ

Ситимнэһ эн тэриллибитэ буолуо диэн

Сэрэйэр буоларым ээ.

2-с киһ и:

Оччоҕ о даҕ аны

Туох суруйбута буолуо диэн

Толкуйдуугун, доҕ оруом?

1-гы к и һ и:

Тугун билиэмий,

Таҥ ара айбыта эбитэ дуу,

Бэйэтэ тэриллибитэ дуу,

Кэмэ суох кинигэни кө рө бү н,

Кимтэн да кэлэрин билбэппин.

2-с киһ и:

Ити барыта эн биһ иги курдук

Ириҥ э мэйиилээх,

Эт сү рэхтээх дьон

Эппит тылларын

Ийэ ууһ а ирдээн ылар,

Илдьэ сылдьар ээ.

Онон

Бэйэбит билгэһ иттэрбитин,

Суох-баар суруксуттарбытын,

Ыраас тыллаах ыччаттарбытын

Ытыктыах тустаах этибит.

1-гы киһ и:

Буоларын буоллаҕ а да,

Буомча битим бобута тыытар,

Буоһ алаах баар буолуо диэн

Борургуу санаабатым ээ.

Арай ол курдук

Атын аҕ а уустарыгар

Алыс ааттаахтар бааллар ини.

Бэйэм эрэ Бэппиирэйбин

Билигин даҕ аны

Бэрт киһ и буолуо диэн

Биһ ириэ суох киһ и буоллаҕ ым.

1925 с.

ХАРЧЫ

Кү н сиригэр

Кү тү р кү ү стээх

Хармааҥ ҥ а хааланар

Харчы буолар.

Ү чү гэйи кө рдө рө р,

Ү тү ө ҕ э ү ктэтэр

Хармааҥ ҥ а хааланар

Харчы буолар.

Таҥ аһ ы таҥ ыннарар,

Тапталы таһ аарар

Хармааҥ ҥ а хааланар

Харчы буолар.

Кө ргө кө ҕ ү тэр,

Кө ҥ ү лгэ кө ччү тэр

Хармааҥ ҥ а хааланар

Харчы буолар.

Минньигэһ и биллэрэр,

Билсиини кэҥ этэр

Хармааҥ ҥ а хааланар

Харчы буолар.

Туттунууну тупсарар,

Туһ унан оҥ орор

Хармааҥ ҥ а хааланар

Харчы буолар.

Сатыыны аттыыр,

Санааны сайдыыр

Хармааҥ ҥ а хааланар

Харчы буолар.

Батталы барҕ ардар,

Барыска баҕ ардар

Хармааҥ ҥ а хааланар

Харчы буолар.

Куһ аҕ аҥ ҥ а кучуйар,

Кубулҕ акка холбуур

Хармааҥ ҥ а хааланар

Харчы буолар.

Хараҕ ы сабар,

Хардыыны хаҥ атар

Хармааҥ ҥ а хааланар

Харчы буолар.

Уоруйаҕ ы оҥ орор,

Остуруокка уктарар

Хармааҥ ҥ а хааланар

Харчы буолар.

Хабарҕ аны хайыттарар,

Хааны таһ ааттарар

Хармааҥ ҥ а хааланар

Харчы буолар.

Ол да буоллар,

Хамныыр хараҕ а

Харчыга хамаҕ а...

1925 с.

Ө РҮ С ЭСТИИТЭ*

Хаар уута

Хара сиргэ

Халыйан дьалкыйда.

Сү дү рү ү н уута

Сү нньү н булан

Сү ү рү гү рэн сү ү дү йдэ.

Аппа сир устун

Айманан айаннаата,

Хотоол устун

Кутуллан куугунаан кулдьугураата,

Эккирэтиспит курдук элэҥ нээтэ,

Куоталаспыт курдук куллугураата,

Ү рэххэ сү ү рдэ,

Ү рэллибэт ү рдү н

Ү лтү тыылынна,

Ү ө дэн-таһ аан оҥ ордо.

Тө бү лэххэ тү стэ,

Тө лө рү йбэт мууһ у

Тө лү тэ тыылынна,

Тиэрэ-маары ыытта.

Ө рү с мууһ угар ө һ ү рдэ,

Ө рө дэбилийэн тэптэ,

Куодаһ ынын булла,

Куоһ ахтыы оҕ уста,

Кутуллан куллугураата.

Ириэнэх илгэтинэн

Имэҥ нээх ү лү гэрдик

Иһ игэр симилиннэ.

Кини бэйэлээх,

Киэлитин киэптээтэ,

Киэбин кэбэлиттэ,

Тула ө ттү нэн субуруҥ наата,

Тутулуктарын туурталаата,

Тирэҕ ин булунна,

Тэбинэн кэбистэ,

Тиһ игэр тиэттэ,

Тимэҕ ин тө лө рү ттэ.

Ыар муус даа буоллар

Ыксаан ынчыктаата,

Халыҥ муус даа буоллар

Хайдаары хаһ ытаата.

Ү ө гү лү ү -ү ө гү лү ү

Ө рө ү ллэн лү һ ү гү рээтэ,

Ө лө р саҥ атын саҥ арда,

Хаһ ытыы-хаһ ытыы

Хабаҕ ар хаайда,

Хайыта ыстанан барда,

Кини даа буоллар

Киэҥ киэлитэ кэмчитийдэ,

Кулан уораҕ айа куччаата,

Ардьаалы оҕ олоор,

Хаар да уута

Xааппыланан хамылыннаҕ ына

Халыан буолар даа эбит,

Кө мү рү ө даа уута

Кө тө ҕ ү ллэн кө стө ҕ ү нэ

Кү ү стээх буолар даа эбит...

Садырыым даа чалбаҕ а

Сайдан тахсыбыта

Салаҥ буолар даа эбит...

Били бэйэлээх,

Сө ҥ муус сү ллү гэһ и сү ө рэригэр,

Халыҥ муус халҕ аны

хампарытарыгар,

Тоҥ муус кү ө нү

Тоһ утарыгар чугаһ аата ээ...

Ө рү с хотун мууһ а

Ө рө мэтэрийэн ө ҕ ү ллэҥ нээтэ,

Халыҥ тараһ ата

Хайыта барда,

Киэҥ киэлитэ

Дэлбэритэ ыстанна,

Ыҥ ыранан ынчыктаата,

Хабырынан хачыгыратта,

Халыйан хааламмыт

Хаар уута

Адьаһ ын аһ ыммата,

Тобурах уута

Тохтон кутуллубута

Туура тохтоппото,

Ө рү һ ү спү т кө рдү к

Ө рө тыыллан ү лү һ ү йдэ.

Онуоха ө рү с,

Тулуһ аайабын диэн

Тура сатаата даа

Турута ыстанан барда,

Иҥ нээйэбин диэн

Иҥ иэттэн кө рдө даа,

Илбириттэн барда.

Кү ү һ э эһ иннэ,

Кө тү рү ө һ э кө тү лү ннэ,

Кү ө рэ-лаҥ кы буолла,

Кү ө х уу ү рдү гэр

Кү ө рэйэ-кү ө рэйэ умуста,

Кыаҕ а кыаттарда,

Кылыбырыы илгиһ иннэ,

Кыдьымах буолан кыстанна,

Кыдьыгыран кырылаата,

Хаамара хааттарда,

Халҕ аһ а буолан,

Хачыгыраччы хабырынан

Хайыта хампарыйда,

Хара буорга анньылынна,

Ү гү с муус буоланнар

Ү тү рү һ эн ү ө гү лэстилэр,

Ү лтү рү йэн ү ксээтилэр,

Ү ө дэн-таһ аан бардылар,

Ү ө гү лээн ү рэлиннилэр,

Ү ө мэс-аамас бардылар.

Хаар уута

Халыан сү ү рү гэр хаайан

Хампы ү ү рэн

Хоту диэки

Холлото турда...

Суугунаан суулла,

Харылаан халбарыйда,

Кү рү лээн кө стө,

Батыакалаһ ан барда,

Эргийбэккэ элэҥ нээтэ,

Элэҥ -сэлэҥ буолла.

Кү ө х уу

Кө ҥ ү л бардаҕ ым диэн

Кө ччү йбү т кө рдү к

Кө ҕ ө рө уһ унна,

Кө рү лү ү кү ө гэлдьийдэ.

Онтон,

Кү р муус кө тө ҕ ү лү ннэ,

Кү ө х сайын кү ө рэйдэ,

Кү лү ү -оонньуу кө һ ү ннэ диэн

Кү н дьоно кү ргү ө мү нэн

Кү ү гү нэспитинэн бардылар...

1925 с.

* * *

Тыал тыалыран чыскыйдаҕ ына

Тыа хамнаан сыыпыныыр,

Силлиэ сирилэччи сирдьигинэттэҕ инэ

Сис сиҥ ниэх курдук нэмириҥ ниир,

Холорук ходуһ аҕ а хорҕ ойдоҕ уна

Мунньуллубут бугулу бурайар,

Ардах саккыраатаҕ ына

Арыт-ардыгар

Ас буолар,

Сорох ардыгар

Сор буолар...

* * *

Аһ ыллан турар тү ннү кпү нэн

Алыс сайаҕ ас салгын

Аҥ кылыйан киирэн —

Ыарахан салгыны

Ыраастыы оҕ уста,

Саппаҕ ырбыт салгыны

Сайыччы сайҕ аата,

Кү ө х оттор сыттарын

Кө ҥ ү анньан киллэрэн

Кө ппө хтө рү кө тү ттэ,

Кү н кү лү мнэс сырдыга

Кө ҥ ү кө тө н киирэн,

Кү лэ-оонньуу кө рө н

Кү лү гү рбү т дьиэбин

Кү лү мү рдэс оҥ ордо...

Кү н уотунан кө ччү йэн,

Сииктээх сиртэн силистэнэн,

Ардах уутунан аһ ылыктанан,

Тэтэркэй сэбирдэҕ ин ситэринэн,

Ньамчы лабааларын сарбатан,

Кө стө р дьү һ ү нү н кө ҕ ө рдө н,

Кү ө х от быыһ ыгар кү лү ктэнэн,

Кө рө ртө н кү ндү дьү һ ү ннээх,

Сэргэх сэбирдэхтээх,

Сибэкки от барахсан

Ситэ тэтэрэн сэргэхсийэи

Кү н уотугар кү лү мнү ү турдаҕ ына,

Адаарыйбыт муостаах,

Аччаллыбыт атахтаах

Анах сү ө һ ү, ааһ а хааман иһ эн,

Атаҕ ынан тэпсэн,

Алдьатан ааспыта.

* * *

Ө рү ү

Ө тө рү ө йдү ү иликпин,

Ө лү ү

Ө һ ү н кө рө иликпин.

Букатын

Бу диэн

Булгу болҕ ойо иликпин.

Адьаһ ын

Арааран, араҥ алаан,

Анаан анаара иликпин.

Маҥ ан халлаан анныгар

Барыйан сылдьарым тохору

Бар дьон барыта

Бараммат дьоллоноллоругар

Баҕ арар баарым,

Кү рү ө х дьон кө ҥ ү лэ

Кү ө мчү тэ суох кө стө н,

Кү ө рэйэн кү лү мнү ү рү н

Кү ннээҕ эр кү ндү тү к

Кө ччү йэ кө рө бү н.

Аныгы

Арабуочай айылгытын

Айхаллыы саныыбын.

1925 с.

* * *

Тохтоо, болҕ ой,

Тоҕ о оннугуй,

Томоонноон толкуйдаа!

Уһ угун, уоскуй,

Уларый-тэлэрий,

Урааҥ хай уола!..

Кө р-иһ ит,

Кө ччү й, кө рү лээ,

Кө мү һ ү м оҕ отоо!..

Араас адырҕ айы

Ардах-хаар курдук

Аһ аран аралдьый,

Эгэлгэ эрэйи

Элэк-кү лү ү кө рдү к

Этэн-иҥ эрэн ис,

Кү лү ктээх кү ннэри

Кү лү ү -элэк кө рдү к

Кү рэтэн кө ҕ ү рэт!..

Ааспат диэн

Адьас анаммат,

Барыта баранар,

Урукку уларыйар,

Эҥ ин эргийэр,

Эгэлгэ буолар

Эбээт, доҕ оруом...

Туппуту ыһ ыктыбат,

Санаабыты саҥ арбат

Тө рү т тү ктэри...

1925 с.

ОРОСКУОТ ТӨ РДӨ ОНТОН

(Дьиҥ баартан)

Мичээрдэһ иинэн билсэн,

биир-биир кө рсө н,

«биһ иги — билигин» дэһ эн,

бэт биһ ирэмник кэпсэтэн,

бэлэмнэнэри бэлиэтэһ эн,

бэйэ-бэйэни мэктиэлэһ эн,

харчыны хаар курдук

хайаҕ а баарынан хамыйан,

булааччыны бокуойа суох булан

аҕ алааччыны аккааһ а суох талан

аҕ алар сиргэ

айдаана суох атааран,

аҕ алыар дылы

ах баран,

антах-бэттэх хаамсан,

алах-чалах саҥ арсан,

тура-олоро суодаһ ан,

бара-кэлэ батыгыраһ ан,

кө һ ү тэ-кө рө сү ү рсэн,

кө рө -кө рө кү лсэн,

кө бү ө -дьө бө ө кэпсэтэн,

сэк-сук буолан,

сэгэйэ-ходьойо сылдьар

сө ргэх бириэмэ ^: кэлэр...

Онтон дуо, оҕ олор,

кү ү тү ү лээх ас кө стө н,

кү лү мнү ү -кө рү лү ү кө рсө н,

кө тө ҕ ү ү тү н кө ҕ ү йэ кө рө н,

аҕ алыытын алдьата охсон,

ү рү ү мпэлэнэн ү гү стү к ү ллэстэн,

абыраллаах ас бу диэн,

алыс айылгылаһ ан,

аһ аан-иһ эн,

амтаһ ыйан

аны арахсыспат

атас-доҕ ор буолан,

айманан-сайманан баартара...

Онтон

лис-лас хаамсыы,

ымсыы-баҕ а кэпсэтии,

одоҥ -додоҥ дойҕ оҕ олуу,

ону-маны онолуһ уу,

иһ иллэспэккэ сэһ эргэһ ии,

олоҕ о суох добдуйуу,

харса суох хайҕ аһ ыы,

халыан соҕ устук саҥ арсыы,

бокуойа суох ботугураһ ыы,

ү гү стү к ө йдө ө ҕ ү мсү йү ү,

ү тү ө ө ттү н былдьасыһ ыы,

ү ө мэс-аамас хаамсыы,

баһ а-атаҕ а суох байымсыйыы,

бадаҕ а-майгыта суох бардамсыйыы,

кэтэҕ э-кэмэ суох киһ иргэһ ии,

суолтата-суобаһ а суох суугунаһ ыы,

ахсаана-арда суох ампаалыктаһ ыы

арыллан аҕ ай барда

аххан эбээт, оҕ олоор...

Онтон

биир билээччи эттэ:

минньигэспит мэлийдэ,

арыгыбыт аччаата,

амтаннаахпыт аҕ ыйаата... —

Аба-кыһ ыы буолла....

кө ччү йбү т мү лү ү кө ҕ ү рээтэ,

кө ҕ ү с тү һ ү ү буолла...

Хайдах хаалыай,

харса суох баран,

хармааны хасыһ ан,

харчы хамыыра буолла.

Онно

кэччэгэй да кэрэйбэтэ —

кистэлэҥ ин кэрэһ элээтэ,

кыһ алҕ алаах да кымаардаабата —

кыбытан сылдьарын кылатта,

суохтаах да сулунна —

соҕ отоҕ ун тутунна,

аһ ыыра да суох аймаммата —

арыгыга атаараары айхаллаата,

иэскэ киирэрин кэрэйбэтэ —

иһ эр эрэ имэгирдэ,

олоҕ ор ордорорун

олохоҥ ҥ о уурбата,

одуулаан да кө рбө тө —

орообутунан барда...

Ө р ө ҥ ү рээбэтэ,

амтаннаах астарын

арыгы аллааҕ ы

аҕ ала оҕ устулар,

айхалы кытта

аһ аабытынан бардылар.

Эмиэ

кэмчиэрийбит кэпсээн кэҥ ээтэ,

аччаабыт аймааһ ын алыстаата,

ырыа-хоһ оон ыраатта,

бү к-тах барыы бү гү стээтэ,

бө ппү рү ө ктэһ ии бү рү ү кээтэ,

кү ү һ ү ргэһ ии кө һ ү ннэ,

кү лү ү -оонньуу кө ҕ ү рээтэ,

кү дэн-айдаан улаатта,

сымнаҕ астара сытта,

мө лтө хтө рө бө скө йдө,

хотторбуттара хотуолаата,

куһ аҕ аннаппыттара кутурда,

ыксаабыттара ыллаата,

итирбэтэхтэрин диэкитэ дьиэлээтэ,

ү рү ү мпэ ү ксү тэ ү лтү рү йдэ,

арыгы аҥ ара дьалкыйда,

адаа-быдаа арахсан,

бө ппү рү ө к ө ттү нэн мө ккү стү лэр,

иирсэр сиэринэн этистилэр

ө һ ү ргэстээх ө ттү нэн ө стө ннү лэр,

буоһ ата суохтан боруоктаннылар,

буолан-хаалан бардылар,

хаарыан атастыыларын хааллардылар,

харыларын хастастылар,

хааннарыгар хараҥ арыстылар,

хардарыта дайбастылар,

доҕ ордууларын умуннулар,

тобурҕ атыһ ан бардылар,

атастыыларын аахсыбатылар,

анньыалаһ ан адаарыстылар,

тэмтээкэйдээн тэбиэлэстилэр,

тиэрэ-маары тэлэккэччийдилэр,

тү лэс-балас тү стү лэр,

тү ҥ -таҥ буоллулар.

Халлаан сырдыырын саҕ ана

хамныыр-имниир хаалла,

олорор сирдэригэр

охтон утуйдулар,

тустаабычча туора-таары

туймаарыйан оҕ оттулар,

сыттыга суох сыттылар,

суорҕ ана суох соһ улуннулар,

кулахыга хомуллубатылар,

былахыга быһ аарбатылар,

ордоотоон уһ уктубатылар,

орулуу-орулуу

утуйан оҥ тордулар.

Онтон

утуу-субуу

уһ уктан ууналаҥ наспыттара:

ок-сиэ нии, оҕ олоор,

бастара баһ ааннык балаҕ адыйбыт,

сү рэхтэрэ сү рдээхтик мө хсү бү т,

тамахтара наһ аа хаппыт,

эттэрэ иилэн ылбат гына илдьирийбит.

Саҥ арыахтарын

салаҥ нык сааттылар,

кэпсэтиэхтэрин

кэмэ суох килбигийдилэр,

айалыахтарын

алыс тардыннылар,

оргууй аххан

олорон эрэн

онтукаларын-мантыкаларын

оҥ остоммута буоллулар,

тиэтэйэ-саарайа

тэбэнэн титирэстилэр,

букатын да билбэт киһ илэриттэн

буруйдаах курдук куттаннылар,

сирэйдээхтэн эрэ сэрэннилэр,

кө ҕ ү стээхтэн эрэ кү рэннилэр,

атахтаахтан эрэ сааттылар,

бө ө лү ү ҥ ҥ ү лэрин бү дү ү лээтилэр —

бү тү ннү ү тү н ө йдө ө бө тү лэр.

Хармааннарын харбаннылар —

харчыларын ааҕ ыннылар,

ханна баартын харыһ ыйдылар,

иэскэ кииртэрин иһ иттилэр —

илин-арҕ аа дьаабытын билбэтилэр,

ороскуоттарын оччуоттаатылар —

олохторун оройдоотулар,

ордук уйадыйдылар,

хотуннарыттан куттаннылар,

эмээхсиннэриттэн сэрэннилэр.

Хайыыр да суох,

халлаан ыраах,

сэмэлэммит да иһ ин

сир кытаанах,

хайдах гыныахтарай,

хамыммыта буолан баран:

«кытта тө рү ө бү т

кыдьык буоллаҕ а», —

кыбыстыбыт да иһ ин,

кыһ амматах курдук,

кынтаччы туттан,

кытаатан бараннар, —

«аны арыгылаабатарбыт

абыраныа этибит,

абабыт эбит», — дии-дии,

дьиэлэрин диэки

дьиэрбэҥ нэһ э турдулар.

Олортон

оһ оллоох ууга

ордук оботторбуттара,

арыгы аска

алыс алдьаттарбыттара,

испиир имэҥ игэр

илэ сиэппиттэрэ,

муҥ ҥ а булларбыттара

наһ аа барарга сананнылар,

ө ссө иһ эргэ ө йдө ннү лэр,

бэйэлэригэр суохтар,

биэрэллэрин билбэккэ

билсэрдэриттэн бигэтик

биэриэх буолан мэктиэлээн,

ыга тутан ыллылар,

арыгы астара

алыс ыараханын аахсыбакка,

айыы саҥ наахтар

атыылаһ ан аҕ аллылар,

аныгы кү ҥ ҥ э дылы

абаларын аралдьытаары,

алҕ астарын аһ араары,

арыычча сананаары

арыгылаан айманнылар.

Ол курдук

хас хонукка

харалтата суох

абаларын, алҕ астарын

арыгынан аралдьыппыттарын

адьаһ ын аахпатаҕ ым...

Ити курдук

иэдээҥ ҥ э тиэрдэр

испиир илиэһ эй эбит.

Харчытын таһ ынан,

хайа доҕ оттоор,

дьө ссө тү гэҕ э, атын алдьархайа -

сааһ ы сарбыйар,

ү йэни кө ҕ ү рэтэр.

Ол да иһ ин

ө йдө ө хтө р ө тү рү

ө с хоһ ооно оҥ орбуттара:

«ис —

сэрэн, итириктээмэ,

оонньоо —

оройдоо, олустаама»...

1925 с.

* * *

Эҥ ини-дьү һ ү нү истэммит,

Элбэҕ и-ү ксү билиммит,

Быстах-остох сананан,

Быыппастар былаҕ ай быһ ыыланан,

Уорба-уурас олохтонон,

Ураты-туспа улаҕ аланан,

Эрэнсибэт эҥ ин мэйиилэнэн,

Эргийэн-урбайан истэхпит

Элбэҕ ин-ү ксү н эбитин

Эминэ-туомуй, эрэйин...

* * *

Билиҥ ҥ и биллиилээх*

Биһ иги бириэмэбитигэр

Ө лбө т ү тү ө ө стө ө х,

Имигэс эгэлгэ тыллаах,

Сарбынньахтаах сайаҕ ас санаалаах,

Кэрэ кэскил кэпсээннээх

Ким баарый диэтэргит, —

Оттон, доҕ оор,

Аан дойду иччитин

Ала чахчы ахталытар

Аан дуурай алгыстаах,

Ийэ сир иччитин

Илэ чахчы эргитэр

Иҥ сэлээх эҕ эрдэлээх,

Онолуйан туойдаҕ ына,

Отут сыл уҥ уоргутун

Одуулаан кө рө р,

Айгыстан алҕ аатаҕ ына,

Аҕ ыс сыл анарааҥ ытын

Адыылаан араҥ алаабыт;

Онтон буоллаҕ ына

Улуу муоралары

Улаҕ аа ө ттү лэринэн

Устан урбачыйбыт,

Кэтит Сибиир

Кэтэх ө ттү лэринэн

Киэптии кэрийбит,

Ү ө һ ээ ү с хаттыгастаах

Ө ндө л маҕ ан халлааҥ ҥ а,

Ө ксө кү кыыл буолан,

Ө рө кө тө н кү псү йбут,

Илин иэйиэхситтээх халлаан

Илбиргэстээх ааттыгын

Илэ-чахчы эҕ эрдэлээбит,

Одун биистэн олохтонон

Ойуун буоларга оҥ оһ уллубут,

Ыраас дьылҕ а ыйыытынан

Ырыаһ ыт буоларга ыйаахтаммыт,

Ү пкэ ү лү һ ү йбэтэх,

Баайга баһ ыттарбатах,

Баһ ылыкка баҕ арбатах,

Ийэтин ууһ ун

Иһ ирэх тылынан эҕ эрдэлээбит,

Аҕ атын ууһ ун

Араас алгыһ ынан айхаллаабыт

Айыы Ө ксө кү диэн

Аналлаах аат миҥ элээх

Айыы дьаргыл ойуун

Аан дойдубутугар

Ананан айыллыбыт ээ.

1925 с.

МИН

Ыраас олоҕ у ыпсаран

Ырыа гынар ыйаахтаахпын,

Куһ аҕ ан суолу хоһ улаан

Хоһ оон холбуур холобурдаахпын,

Эрэйи эҥ иҥ ҥ э дэгийэн

Этэр элэркэй идэлээхпин,

Кү чү мэҕ эй кү ннэри

Кү лү ү гынар кү рэхтээхпин,

Одурууннаах олоҕ у

Оонньуу оҥ орор оҥ оһ уулаахпын,

Сыыһ а санааны

Сыгаан гынар сыаллаахпын,

Кү лү к сиргэ

Кү нү кө рдө рө р кү ү стээхпин...

1925 с.