Сарсыарда

Кү ө х халлаан кү ө нү гэр

Кү лү мү рдэс кү ммү т

Кү ндээрийэ кү ө рэйдэ,

Кө мү с долгунун кө рдө,

Кө ҥ ү л-босхо

Кү ө гэлдьийэ уһ унна,

Ийэ буорга

Иминэн эргийдэ,

Аан дайдыга

Айхалынан арылынна,

Кү рү ө х дойдулары

Кү нү һ ү нэн кү ндээртэ,

Кү лү гү рбү т сирдэри

Кө тү рү тэ кө рдө,

Кү ндээриччи сырдатта...

Балаҕ аным тү ннү ктэрин

Батарыта кө рө н туран

Балым-салым баҕ айытык

Баһ аан-бастыҥ сырдыгы

Баһ ан-кутан биэрдэ.

Бары-барҕ а дьоннорум,

Бараа-хара тү ү ҥ ҥ э

Баттатан сытаннар

Батыччахтаан тураннар

Кү лү мү рдэс кү нү нэн

Кө хсү лэрин кө ччү тэн,

Сандалҕ алаах кү нү нэн

Санааларын саататан,

Атахтарыгар туран

Аһ ыылларын арааран,

Ө лү ө хтэригэр дылы

Ө йү ө тардыһ а,

Быраҕ ыллыахтарыгар дылы

Быйаҥ былдьасыһ а,

Ииннэниэхтэригэр дылы

Илин эккирэтиһ э,

Хамныыр эрэ хаампытынан,

Тыыннаах эрэ тыыммытынан бардылар...

1922.

1923

УОЛЛЛАХ КИҺ И КЭПСЭТИИТЭ

Сураҕ а иһ иллибэтэх

Суомах соҕ отох

Сул мэник уол,

Суон дугда оҥ остубут

Суобас-билгэ тойонуттан

Суол-иис ыйдара,

Суобас-кэскил ыйыта,

Сулана-кэлэнэ,

Субу курдук

Суон ньаҕ ыдыйа турбута.

У о л

Оччугуй эрдэхпинээҕ и

Оҕ отук санаам

Оройбуттан тахсымына,

Ону-маны одуулаан

Олох-чолох сылдьан

Оонньоон-кү лэн хаалан,

Омнуо санааланан,

Оҕ отук толкуйданан,

Олуурга ыллараары,

Ороскуокка киирээри гынным.

Ону

Оп-топтоох оҥ оһ уубун,

Ордук дьоһ ун олохпун

Ойбонноон-онолуйан кулу,

Кэскиллээн-кэпсиэн дьэгдьит,

Хайтах гыннахпына —

Халбаҥ наабат хатан хааннаныамый?

Кыһ алҕ а да кыһ арыйдар

Кымаардаабат кытаанах,

Сор да туһ аайдар

Солбонуйан туллаҥ наабат

Суон буулаҕ а толкуйданыамый?

К и һ и

Кэлэр кэскилиҥ туһ а диэн

Тугу кичэнэн тэриммитиҥ ий?

Кэтэх санааҕ ын кистээбэккэ,

Кэс тылгын кэмчилээбэккэ,

Кэпсиэ эрэ, кэнэн уол!..

У о л

Омуннаах эрэ сааһ ым уодьуганыгар

Ө рө гө йдө ө х ү тү ө ү йэм ү гэнин

Киһ и кэскилин кичэйэргэ,

Туспа дьолу тупсарарга

Туура туттан кээстим,

Кү лү мү рдэс кү ү стээх кү ммү н

Кү рү ө -дьэҥ кэ дьон кү ү һ ү рэригэр

Кү л-кө мө р гыммытым.

Онтон ордубутун,

Олох обургу

Очурун-чочурун кытта

Охсуһ ар уолҕ аччы санааланан.

Уу дириҥ ин булан

Умса оонньуурга уһ уллаары

Уорбалана сылдьыбытым,

Кө лө һ ү ннээх олох кү ө мчү тү н

Кө тү рү тэ кө рө р кү ү стээх

Кү кү р-хара кынаттанан

Кү ҥ ҥ э тахсан кө рү лү ү р

Кө тү мэх кө ҕ ү стэнэ сылдьыбытым..

Сыыһ а-халты быһ ыылары

Сынтарыта этэр

Сытыы биилээх тылланаары

Сыаналана сылдьыбытым,

Ордук-хоһ у олохтору

Ойута-хайыта кө рө р

Уот -сындыыс харахтанаары

Уорбалана-оҥ осто сылдьыбытым.

Онтукайдарым барыта

Уу-хаар буолан уһ унна,

Уот-кыым буолан умулунна,

Кэрэ санаам кэҕ иннэ —

Кэлэр-барар суолбун булбатым,

Далай санаам татыарыйда —

Тахсар-киирэр сирбин таайбатым.

Ыар-дьиппэ санаам

Ынчыктыахпар дылы

Ыга баттаата,

Оҕ о-дохсун санаам

Охтуохпар дылы оҕ уста.

Этэр тылым иччилэммэтэ,

Саҥ арар саҥ ам саргыламмата.

Алҕ аска аралдьыйан

Аһ ыыр ас аччаата,

Сыыһ аны сылдьан

Сынньалаҥ олох кыччаата,

Кыһ алҕ а-наада улаатта.

К и һ и

Туруу дойду олоҕ уттан

Тугу ордук таптыыгын?

У о л

Кү ө ҕ элдьийэ кө тө р

Кү лү мү рдэс кү н сырдыгын,

Кө бү ө хтээн хамныыр,

Кө ҥ ү л-босхо устар

Убаҕ ас уу урсунун,

Сир ү рдү гэр ү ө мэр

Силистээх маһ ыттан

Сэбирдэх сибэккитигэр дылы,

Кө тө р кынаттаах

Кү ндү -кө ҥ ү л ырыатын,

Этиһ иитэ суох

Эйэлээх олоҕ у,

Атаҕ астаһ ыыта суох

Айхаллаах айылгыны,

Аан-ийэ дайды

Алгыстаах аймаҕ ын.

К и һ и

Аан дайды айыытыттан тугу

Олус абааһ ы кө рө ҕ ү н?

У ол

Ийэ сиргэ кэлбит киһ и

Илин былдьаһ ар идэтин,

Аат былдьасыһ ар алдьатыытын,

Хобу таптыыр куһ аҕ анын,

Ө лө рсө р санаа ө һ ө ҕ ү н,

Балыыр баҕ айы батталын,

Буруйа суох буруйданар муҥ ун,

Алҕ ас-сыыһ а иннигэр

Аат алдьанар абатын...

К и һ и

Туруу дойду дьолуттан

Туохха туһ улаан баҕ араҕ ын?

У о л

Улуу дойду одурууннаах олоҕ ун,

Оонньуу-кү лү ү оҥ орон,

Оҕ о-билэ дьоннорго

Одуулата оонньуур буолуохпун.

Хараҥ а сирдэри

Хайыта кө рө р

Хатан харах уоттаныахпын,

Модун боҕ уу моһ оллору

Булгурута этэр

Сытыы болот тылланыахпын.

Хатан, дириҥ хааччахтары

Хайыта хааман тахсар

Хатан модьу хардыыланыахпын,

Уу дириҥ иттэн уолуйбакка

Умсан кү ө рэйэ ү ө рэниэхпин,

Хара сапсыыр кынаттанан

Халлаан кырсынан кө тө ргө,

Ө лбү тү ө ндө ҥ нө тө р сү лү һ ү ннээх,

Алдьаммыты абырахтыыр алгыстаах,

Эрэйдээҕ и эҕ эрдэлэтэр имэҥ нээх буолуохпун,

Сир -симэҕ ин сэргэхситэр сэтэлээх,

Ойуур тыаны доргутар куоластаах,

Тоҥ муту итиэрэр тойуктаах,

Ыар-дьиппэ ырыалаах буолуохпун.

Ити гэннэ

Эрэйэ суох иитиллэргэ,

Кыһ алҕ ата суох сылдьарга,

Эйэлээхтик олорорго,

Эн-мин дэһ эргэ...

К и һ и

Бас кыайан туппатынан

Баһ аам элбэх баҕ айытык

Баллыгыраатыҥ да,

Бастыҥ наадаҕ ын

Барахтыҥ дии,

Хайа — баайга?..

У о л

Ү бү сү рдээхтик сө бү лү ү бү н,

Баайы салаҥ нык таптыыбын,

Ол гынан баран

Кү р ү п

Кү нү скү ү лэттэн кө стү бэт,

Бардам баай

Балыыра суох барҕ арбат.

Сү рэх баҕ арарыгар

Сү һ ү ө х тиэппэт,

Кө ҕ ү с сө бү лү ү рү н

Кү ү с кыайбат,

Аһ ыыртан аккаастаммаппын,

Албынныахпын баҕ арбаппын,

Харчыга хараҥ арабын,

Хантан ылары билбэппин...

Киһ и

Ү тү ө билэ дьонноргор

Туох ү чү гэй ө ҥ ө лө ө ххү нү й?

Тула доҕ ор дьонноргор

Туох тутулук туһ алааххыный?

У ол

Чопчу субу диэн

Туора тутан биэрэр

Туһ ам дьукку суох,

Ү гү с дьоҥ ҥ о ө тү рү кө стө р

Ү тү ө м диэн ө рү ү суох.

Ол гынан баран

Тойомсуйан дьулаппыппын.

Киэбирэн кэлэппиппин,

Ө йдө ө ҕ ү мсү йэн ө һ ү ргэппиппин

Ө йү м ө рү ү ө йдө ө бө т.

Арай,

Санаам харааһ ыннаҕ ына.

Ө йү м тү мү лү ннэҕ инэ,

Ө р буола-буола,

Ө һ ө хтө ө х олоҕ у

Ө һ ү ргэтэр ү гэстээх этим.

Онтон ордугу оҥ орбуппун

Олох уорбаламмаппын.

К и һ и

Нохоо, туохтан ордук

Дьулайаҕ ын, куттанаҕ ын?

У ол

Кыһ ыл тыл кыдьыгыттан,

Хохуун хоп кубулҕ атыттан,

Аат былдьасыһ ар аймааһ ыныттан,

Илин эккирэтиһ эр эрэйиттэн,

Таптыыр доҕ ортон арахсартан, —

Онтон ордук куттанарым суох.

Киһ и

Орой мэник уол, —

Оттон ө лө ртө н?

У о л

Ө һ ө суох ө лө ртө н

Ө рү ү диэн куттаммаппын.

К и һ и

Кэмэ суоҕ у кэпсиэтиҥ,

Баһ аам элбэххэ баҕ ардыҥ,

Ол гынан баран

Ордук солуну онолуйбатыҥ,

Алыс саҥ аны саҥ арбатыҥ.

Эн истибэт этиҥ дуо,

Татаар тыллаах

Таба эппэт дьааҥ сыырдаах,

Уоттаах харахтаах

Утары кө рбө т оҥ оһ уулаах,

Алдьаммыты абырахтыыр

Амырыыннаах алгыстаах

Атыыр ойуун буолаар диэн

Анаан айбатахтара дуо?

Ону бэйэҥ

Атыҥ ҥ а аралдьыйан,

Аналлаах дьолгуттан арахсан,

Айманан эрэр буолбаккын дуо?

Толкуйдаан кө р эрэ, нохоо!

Кү ҥ ҥ э тө рү ө бү т киһ и

Кө лө һ ү нэ суох кө мү ллү бэт,

Буорга тү спү т киһ и

Буомчата суох буолбат диэни.

Эн

Буоһ ата суохтан мунчаарар,

Кыраттан кыйаханар,

Аччыгыйтан айманар эбиккин.

Онон,

Ү гү с ү чү гэйгэ кө ҕ ү йбэккэ

Ү лэлээтэххинэ ү ссэниэҥ,

Алыс аймааһ ыҥ ҥ а аралдьыйбакка

Аһ ыыргын санаатажына абыраныаҥ,

Кэлтэччи киһ иэхэ кэнтэйбэккэ

Кэскилгин тэриннэххинэ

Киһ и-хара буолуоҥ.

Ити кэннэ

Аналлаах суолгуттан арахсыма,

Туһ ааннаах суолгуттан туораама.

Сө бү лү ү ргү н сү һ ү ө ҕ эр туруорар

Сү дү сө ҥ санаалан,

Баҕ арар бадаххын барҕ ардар

Бардам байҕ ал майгылан,

Кыраттан кыйахаланыма,

Аччыгыйтан абарыма,

Умайа турар уоту

Уу ньуургунан утарылас,

Симилэхтээх сиһ и

Сирэйгинэн силэй,

Оргуйа турар ууну

Ортотунан оломноо,

Санааҕ ын сайыннар,

Ө йгү н ү ксэт.

Уолҕ амчы санааҥ уурайдын.

Уоттаах чолбон доҕ ордостун,

Муҥ ур санааҥ булгуруйдун.

Буулаҕ а майгы булустун,

Саппахтаах санааҥ сайҕ аннын.

Салааһ ыннаах санааҥ сайыннын.

Уой, нохоо,

Уоскуй, уурай,

Одуулаан кө р!..

1923 с. ыам ыйын 14 к.

ТУГУ ТУОЙАБЫН?

Тугунан туймуулаан,

Тупсаран таһ ааран

Туойуомуй, доҕ оттоор?

Булкуллар-дьалкыллар

Модун муора муодатын

Букатын билбэппит.

Кү һ ү ннэри, саастары

Кө ҕ ө рө р дойдуну

Кө рө иликпит.

Оннооҕ у-маннааҕ ы

Омуктар олохторун

Оройдуу иликпит,

Уонна

Тугу туойуомуй?

Кими кэпсиэмий?..

Кэпсээним кэмчитийдэ,

Санаам сахсайда,

Барыта баранна...

Кысса ыырынааҕ ар кыччаата,

Кутуйах уйатынааҕ ар куччаата

Арыгыны алгыахпын —

Алыс буолсу,

Хааттыны хайгыахпын —

Хааным хараастар.

Тоҕ ой дуурун доҕ отторуом!

Тоҕ о-хайа туойуохпун,

Тобулан кулуҥ!..

Ө рү кү йбү т ө йбү н

Ө тү рү ү ө гү лү ө хпү н,

Ө йдө тү ҥ, ү ө рэтиҥ.

Тыынна салҕ ааҥ,

Хоһ ооммун холлотуҥ!..

1923 с.

* * *

Билсиһ ии таһ аарарга, *

Бэлиэни билсэргэ

Биэчэр тэрийэр

Бэт сө птө ө х.

Санааны даа кэпсэтэргэ,

Салалтаны даа таһ аарарга,

Саныы даа сылдьарга

Сахсылла тү һ эр

Саамай санаам.

Муҥ уру булсарга,

Буомчаны булгутуһ арга

Бу дойду быһ ыытынан

Мунньуста тү һ эр,

Буккуллан ылар

Боруога суох буолуохтаах.

Мин

Кү ү һ ү м кө ҥ ү ллү ү рү нэн

Кө мө лө һ ө н кө рү ө м,

Кыаҕ ым кыайарынан

Кыһ ана сатыам.

Ол гынан баран

Эдэр эрдэхпиттэн

Элбэх дьоҥ ҥ о киирэн

Элэркэй майгыммынан

Этэн-тыынан иэдэтэн

Эт сү рэҕ и эймэнитэр

Эгэлгэ идэм суоҕ а,

Крү ө х-билэ дьоннору

Кө тө н-сү ү рэн сылдьан

Кү лэн-оонньоон кө рсө н

Кө хсү -быары кэҥ этэри,

Кө рү -нары таһ аарары

Кү н бү гү ҥ ҥ ү тү гэр дылы

Кү ү һ ү м кыайбат, кү һ эйимэҥ.

Мунньах сирдэргэ,

Мунчаарбатарбын даҕ аны,

Муннук сири булар

Муҥ наах киһ ибин,

Кү рү ө х сирдэргэ

Кү ө мчү лэммэтэрбин даҕ аны

Кү лү к сири кө рдү ү р

Кү тү р ө стө ө хпү н.

4-ХII-23 с. Булуҥ.

ЧАБЫРҔ АХ*

Ү ө рэҥ -дьү ө рэҥ,

Ү ө рэкэнэ-дьү ө рэкэнэ

Ө рү с тө рдө,

Ө ймө кө н ү рэҕ э.

Балхаан-дьалхаан

Барыс, балыыр.

Кэлии-барыы,

Кэскил тэринии,

Ө мү рү ү -соһ уйуу,

Ө йү ө тардыһ ыы.

Оонньуу-кү лү ү,

Олох оҥ остуу.

Быстах-остох

Былчас-хантас.

Кэдирги кэпсээн

Кэлэтэр кэрэкээн,

Сахалыы -нууччалыы

Салтай-малтай

Саары уопсуу.

Ойуу-мандар,

Обуо-дьибиэ

Олох-дьаһ ах,

Сэрэх-куттал

Сэк-сук.

Кистэһ ии, кэрэһ ии,

Кэтэх кэпсэтии —

Дьылыс-мэлис,

Дьылҕ а-таҥ ха.

1923 с. Булуҥ.

* * *

Ыпсаҕ ай соҕ устук

Ыллыахпын баҕ арабын да —

Ырыам иччитэ ыксалаабат,

Сулбуччу соҕ устук

Суруйуохпун суланабын да —

Суруйар иччим чугаһ аабат,

Холбоон-илбээн

Хоһ уйуохпун куудьуйабын да —

Хоһ оонум хобото холбоспот,

Алҕ ас даҕ аны

Атыҥ ҥ а ааҕ ыммыппын,

Сыыһ а даҕ аны

Сыһ ыаннаахха сыаналамыппын.

Кырдьык,

Кулан хоһ оону холбуурга кучуллубутум,

Амырыын алгыһ ы

Арыйарга анаммытым,

Сытыы тылы

Сыһ ыарарга ыпсарыллыбытым.

Имигэс тылы

Этэргэ этиллибитим,

Кэрэ тылы

Кэпсииргэ кэниттэрбитим,

Модун санааны

Бохсорго булуллубутум буоллар, —

Этэр тылым иччитэ,

Эмэн дьахтар буолан

Эҥ эрдэһ эн сылдьан,

Имэҥ уган биэрэн,

Эҥ ин имигэс тыллары

Этитэ сылдьыа этэ...

Хоһ уйар хоһ оонум иччитэ,

Хотун дьахтар буолан

Куадарыһ а сылдьан,

Кубулҕ ат кутан биэрэн,

Кулан ү гү с хоһ оону

Хоһ уттара сылдьыа этэ.

Оччоҕ о

Элэйбэккэ этэр

Имигэс иҥ сэлээх,

Сылайбакка сыһ ыарар

Сымнаҕ ас тыллаах,

Саллыбакка саҥ арар

Сайаҕ ас саргылаах саҥ алаах,

Дьулайбакка туойар

Дорҕ оонноох куоластаах,

Иҥ нибэккэ этэр

Имэҥ нээх этиилээх,

Ымыттыбакка ыллыыр

Ыарахан ырыалаах,

Кэхтибэккэ кэпсиир

Кэмэ суох кэниэрдээх,

Уларыйбакка онолуйар

Улаҕ а тойуктаах,

Бобуута суох

Модун хоһ оонноох буолуом этэ.

Ол оннугар

Ыллаары гыннахпына

Ыйылаан хаалабын,

Этээри тэриннэхпинэ

Кэлэҕ эйдээн кэхтэбин,

Алҕ аары сананнахпына

Аар-маар буолабын...

Оту хоһ уйдахпына

Мас буолан тахсар,

Кү ө ҕ ү дьү ө рэлээтэхпинэ

Кө ҕ ө ччө р буолан кө стө р,

Хамныыры ханыылаатахпына

Хаампат буолан хаалар,

Оҕ ону хоһ уйдахпына

Оҕ онньор буолан олорор.

Онон буоллаҕ ына,

Одун хаантан

Ордук тойуктаах

Ойуун буоларга оҥ оһ уллубатах,

Ийэ сир иччититтэн

Имэҥ нээх тыллаах

Ичээн буоларга

Этиллибэтэх эбиппин.

Алҕ аска аралдьыйбыппын,

Сыыһ аҕ а сылдьыбыппын...

18-ХII-23 с. Булуҥ.

1924

* * *

Тохтоо эрэ, доҕ оруом.

Толкуйдаан иһ ит!

Тордурҕ аһ ар ү йэ тохтоото,

Толлугаһ а суох дьухха,

Томоонноох олох торолуйда.

Иһ ит эрэ, сэгэр!

Иирсээннээх ү йэ иҥ нэһ иннэ.

Им-ньим, этиспэккэ,

Иһ иллэһ эн кэпсэтэр

Истиҥ кэм эргийдэ.

Оргууй эрэ, доҕ ор!

Охсуһ уулаах олох уурайда.

Оргууй аххан олорон,

Олуура-моһ уура суох

Ойуулуур олох оҥ оһ улунна..

Хаһ ыытаһ ан саҥ арсар,

Харбыалаһ ан хамнанар,

Халыаннык хаамсар,

Хараамнаһ ан харсыһ ар

Хайыспакка халбарыйда.

Аны.

Аа-дьуо олорон,

Аргыый-аргыый араартаан

Атын-атын тылынан

Айар-кэрдэр айылгы

Анаан-айхаллаан арылынна

Кэтэх кэмэлдьини кэҥ этэн

Кэскиллээн кэпсиир,

Тү гэх тө лкө нү тө рү ттээн

Тү мэн тө лкө лү ү р,

Этэр тылы иһ итиннэрэр

Эдэр олох эргийдэ

Эбээт, доҕ оттоор!..

1924 с.

ТУГУ ТУОЙАБЫН?

Туох туһ ун туймуулаан

Тускулаахтык туойуомуй?

Ыйдыҥ алаах ый

Ыраас сырдыгын

Ыпсаран ыллыырым дуу?

Кү лү мү рдэс кү н

Кү ө х тыа быыһ ынан

Кү ндээрэ ойорун

Кө ччү тэн кө рө рү м дуу?

Сир-ийэ

Сибэккинэн симэнэн,

Силигилээн эрэрин

Сиһ илии сэһ эргиирим дуу?

Кө тө р кынаттаах

Кө стө р дьү һ ү нү н,

Кө рө р кө рдү к,

Кө тү тэн кө рө рү м дуу?

Уу балыга

Уста сылдьарын

Ураннаан суруйан

Умсугутарым дуу?

Хатын дьахтар

Хааман ханаҥ ныырын

Хайҕ аан-хаһ ытаан

Хараҥ ардарым дуу?

Ээ, кэбис,

Эрэйэ элбииһ ик,

Эҥ инэ эбиллииһ ик.

Ол кэриэтэ,

Олоруохтааҕ ар,

Булгунньахтаах алааска

Бур-бур буруолаах,

Бутугас аһ ылыктаах

Боростуой саха

Кыһ алҕ ата кыччыырын,

Эрэйэ чэпчиирин,

Эйэҕ эс эҕ эрдэнэн

Эгэлгэлээн этэн,

Иһ итиннэрэн

Сэргэхситиэм.

Ү лэһ ит киһ и

Ү ллэр-ү ө скү ү р ө рө гө йү н,

Кэлэр-кэнчээри кэскилин

Кэрэ кэпсээммэр киллэрэн,

Кэмчиэрийбит киэлитин

Кэпсээн кэҥ этиэм.

Ырыган саха

Ыллыгын ыырын,

Ыйыстыбыт санаатын

Ырыабар ыпсаран,

Хоһ ооммор холбоон.

Саппахтаах санаатын сайыннарыам,

Саҥ а саргыга салайыам.

Кини

Кө ҥ ү лэ кү ү һ ү рбү тү н

Кө рдө рө н кө ччү тү ө м,

Кө ҕ ү тү ө м, кө рдө рү ө м,

Ү тү ө ү гэс

Ү лэһ иккэ ү ө скү ү рү н

Ө йдө тү ө м, ү рдэтиэм,

Ү ү ннэриэм, ү ө скэтиэм.

1924 с.

* * *

Ө йдү ө н кө рдө ххө

Ө лө н хаалар ө лү ү лээх.

Санаан кө рдө ххө

Самнан хаалар салаҥ.

Кө стү бэт гына

Кө мү ллэн хаалар

Кү чү мэҕ эй,

Аймааһ ына-аһ ыыта да алыс,

Кутурҕ ана-хомолтото да олус.

Ол гынан баран,

Оройдоон кө рдө ххө,

Орто дойдуга

Охтубат диэн оҥ оһ уллубатах,

Ө лбө т диэн ү ө скээбэтэх,

Бараммат диэн баһ ылыктаабатах,

Алдьаммат диэн айыллыбатах,

Элэйбэт диэн этиллибэтэх эбит,

Онон,

Кэтэҕ ин кө рө н

Кэскиллии санаатахха,

Тү гэҕ ин кө рө н

Тү мэн ө йдү ө тэххэ,

Ө лбү тү аһ ыйар

Ө рү ү тү ктэри,

Охтубукка уйманар

Ордук куһ аҕ ан эбит...

* * *

Атыыһ ыт буолар, аан-маҥ най

Айаҕ ы аһ атар гынан баран,

Аймааһ ына алыс буолар эбит.

Баай буолар барахсан,

Бастыҥ баҕ алаах гынан баран,

Баһ ааҕ ырдара баламат эбит.

Ү п даҕ аны ү ксэ,

Ү чү гэй гынан баран,

Ү лү скэнэ ү лү гэрдээх эбит.

Харчы да халыҥ а

Хамаҕ а гынан баран,

Хардыыта хаҥ ыл эбит.

Тойон буолар, туһ угар,

Туһ алаах буолан баран,

Толкуйдаан кө рдө ххө,

Тоҕ уһ ун дьоло суох эбит.

Кө ҥ ү л сылдьар,

Кү ндү буолан баран,

Кү ө мэйгэ угар кө стө рө

Кү чү мэҕ эй эбит.

Мээлэ сылдьар,

Бэрт буолан баран,

Мэҥ иэстэр мэлигирэ

Мэһ эйдиир эбит.

Ол да буоллар,

Эбинэрдээх гынан баран,

Элбэҕ и эккирэтиспэккэ.

Эбээһ инэскэ иирбэккэ,

Эр-луҥ хатык олорбут

Эрэйэ суох буолуо эбит.

Ону,

Тойомсуйан туһ анаары,

Байан абыранаары,

Ө һ ү ү ксэтэрбиг,

Батталы тарҕ атарбыт,

Кэскили кэрэйбэккэ

Кэмэлдьини киртитэрбит,

Кэриччи санаатахха,

Кэннэ кэбэл эбит.

24-II-24 с. Булуҥ.

* * *

Син

Кү ө х да солко быыһ ыгар,

Кө стү бэккэ кү ө гэлдьийэн,

Кө лө һ ү н кө тө ҕ ү ллэр.

Син

Ойуулаах да олох ортотугар.

Ороһ улаан оҥ оһ уллан,

Омнуо олохсуйар.

Син

Сарбынньахтаах саргы анныгар

Саһ ан-сабыллан сылдьан,

Саппах санаа сайдар.

Син

Киэргэллээх кэскил кэннигэр,

Кистэнэн-баттанан сылдьан,

Кирдээх кэмэлдьи тэнийэр.

1924 с.

ХАҺ АН?

Хаһ ан наада буоларга

Харыастыбыт санаабын

Ханнык эмэ курдук

Харыанчахалыырым буолуой?

Хайдах да буолтун иһ ин,

Хаба тардан хап-сабар

Хабыгыраччы ааҕ ар,

Хайҕ алын-сыыһ атын булар

Хабааннаах харахтаах

Хаһ ан кө стү ө й?..

Хаһ ан

Саха омуктан

Сайдам санаалаах,

Саргылаах ө йдө ө х

Саха ү ө скээн,

Сахалыы суругу

Сарбынньахтаан ө йдө ө н

Салаатын таайыай?..

Хаһ ан

Атын омуктарга айыллар

Ааттаахтар атылыылара.

Иҥ сэлээх имигэс тыллаах,

Омуһ уннаах ордук толкуйдаах,

Сэргэҕ элэтэр сэргэх сэһ эннээх,

Аан-дайды аймаҕ ын астыннарар

Албан-дьаһ ах алгыстаах,

Ийэ сир киһ итин иһ иллэтэр

Имигэс иҥ сэлээх тыллаах.

Ү гү с -киһ ини ү мү ө рү тэр

Ү тү ө ү гү с ө йдө ө х киһ ини

Ү рү ҥ айыы ү ө скэтэн,

Ү ө рэҕ и ө бү гэ сахаҕ а

Ү ө дү тэр буолла?..

Быһ ыыта,

Кэпсээн сэргэҕ элэнэрэ,

Сурук сураҕ аланара,

Ырыа ырыҥ аланара

Ыраах ээ...

1924 с. Кулун тутар.

Булуҥ.

ЭТИҤ НЭЭХ АРДАХ

Ньиргиэрдээх этиҥ и иҥ эринэн,

Уоттаах чаҕ ылҕ аны оҕ уруктанан.

Сис тыаны сиҥ нэритэ сынньар

Сибиэннээх силлиэ сирдьиттэнэн,

Тумус тыаны турута сынньар

Туйгун холорук доҕ ордонон,

Илин халлаан эҥ ийэтин диэкиттэн

Босхо былыт

Булгу ыстанан тахсан,

Халлаан сырдыгын

Хаппахтыы кө тө н кэлэн.

Сайыҥ ҥ ы кү н

Саһ арҕ атын анныгар

Саһ ан саргыламмыт,

Хотугу дойду

Хонноҕ ун анныгар

Хорҕ олонон хочоломмут.

Оччугуй мастаах,

Ороһ у оттоох,

Отох киһ илээх,

Оҕ о дойду оройугар

Тоҕ уоруйан тохтоон,

Томороон тобураҕ ынан

Толуу маһ ын тобулута тү һ эн

Тоорохой оҥ ортоон,

Кү ү стээх этиҥ инэн

Кү лү ктээх маһ ын

Кө тү рү тэ кө тү тэн

Кө ҕ ө рбө т оҥ ортоон,

Сибиэннээх силлиэтинэн

Сирин симэҕ ин

Сиҥ нэритэ сынньан,

Силистэрин быһ ыталаан,

Сааллар чаҕ ылҕ анынан

Саҥ ардыы тахсан

Кэрэ дойдуга киэргэл буолаары

Кэлэн иһ эр кэнчиэрэ отун

Кэриччи сиэтэн кэҕ иннэрэн,

Кү н сырдыгын кө рдө рбө ккө

Кү ү стээх тыалынан кү ө ттээн,

Халлаан сырдыгар хайыһ ыннарбакка

Хара самыырынан саккыраан баран, -

Кэрдиитэ кэлэн,

Кэмэ ситэн,

Уута оччоон,

Уоҕ а тахсан,

Одурууна мө лтө ө н,

Улаҕ ата кө стө н,

Тобураҕ а тохтон,

Дорҕ ооно уурайан, —

Кү ө х халлаан кү ө нү гэр

Кө ҥ ү л-босхо кү н

Кү ө рэйэ кө тө н тахсан,

Кү ндү лэс буолтун кэннэ

Кү рү ө х дойдуну кө рбү тү м:

Кү ө х ото кү рэҥ сийбит,

Кү лү ктээх маһ а кө ҕ ү рээбит,

Харысталлаах хатыҥ а хагдарыйбыт.

Хара буорунан хаһ ыырбыт.

Ону одуулаан баран:

— «Ок-сиэ нии оҕ олоор,

Олоҕ у уларытарга

Улахантан олохтоммут,

Киэҥ тэн кэскиллэммит,

Айыыны-хараны аччылыырга

Анарааттан анаттарыылаах

Алдьархайдаах ардах

Аан дайдым ү рдү нэн

Ааҥ наан ааспыт эбит нии»

(диэтим).

1924 с. кулун тутар. Булуҥ.

* * *

Былыт бысталанна,

Ардах-хаар аһ ынна,

Силлиэ-силбик эһ иннэ.

Туман-кү дэн кө ттө...

Саҥ а кү н сандаҕ ата

Саха сиригэр тыкта,

Кү ө х ойуур кү ҥ ҥ э

Кү ө гэлдьийэн ү ҥ тэ...

Хара самыыр кэнниттэн

Халыҥ буор кырсыттан,

Хатан хагдарыйбыт

Хампа сэбирдэх таҕ ыста...

1924 с.

АРЫГЫҺ ЫТ КИҺ И МУҤ АНАРА

Уоттатай нии оҕ олоор!..

Айманан-сайманан,

Булкуллан-тэлкиллэн,

Иэдэйэн-куудайан,

Иирэн-кутуран,

Салбан санаа сарбыллан,

Улуу санаа умуллан,

Албыҥ ҥ а алкыттаран,

Кубулҕ акка кучуттаран,

Дьээбэҕ э тэптэрэн,

Уруккуттан уларыйан,

Ол-бу буолан,

Оп-тобо суох сылдьар

Олус да ороскуоттаах.

Ол гынан баран

Маҥ найгы баҕ ата баһ аанын,

Кэнникитэ киллэриитэ киэҥ ин,

Кү ү һ ү рдэрэ кү лү мэҕ э кү тү рү н,

Ү ө рдэрэ ө ҕ ү ө мэрэ ү чү гэйин,

Этитэрэ имитэһ э эриэккэһ ин,

Саҥ ардара сайаҕ аһ а салаҥ ын,

Тү бэһ иннэрэрэ тү лү ө нэ тү ргэнин,

Кыыһ ырдара кытаанаҕ а кыһ ыытын,

Ааһ ыытыгар алдьатара алыһ ын.

Куотуутугар кутурҕ ана олуһ ун.

Ол да иһ ин

Атырдьах атахтааҕ ы

Аймыан иһ ин

Арыгы аатырбыт эбит.

Ити да иһ ин

Икки атахтааҕ ы

Иирдиэн иһ ин

Испиир аатырбыт эбит.

Кыралары-улаханнары

Кыайыан иһ ин

Кырааһ ынай буолбут эбит...

1924 с. 29-III.

* * *

Эн эбиккин дуу?

Эрчимнээх санааҕ ын,

Эр бэйэҕ ин,

Эгэлгэ идэҕ ин

Этэн кулу даа...

Эйиэхэ эрэнэбин,

Эгэлгэҕ ин итэҕ эйэбин.

Дохсун санааҕ ын,

Дорҕ оонноох ө йгү н,

Доҕ орум диэн,

Тоҕ о кэпсиэ даа...

Салбаҥ санаабын саппаҕ ырдыма,

Ө ркө н ө йбү н ө һ ү лү мэ,

Былаҕ айга былдьатыма,

Дэлэгэйгэ диэлитимэ,

Албыҥ ҥ а аралдьытыма,

Абыраа даа, атаһ ыам!..

1924 с.

* * *

Ээ, баттахтаах барахсаттар,

Ээ, суһ уохтаах ньургуттар,

Искит эгэлгэтэ эриэнэ элбэҕ ин,

Санааҕ ыт салаата сарбынньаҕ а

салаҥ ын...

1924 с.

* * *

Уордайбыккын уу-хаар курдук уҕ арыт.*

Абарбыккын ардах-самыыр курдук аһ ар.

Кө р эрэ,

Эн

Кундү кү ө нү ҥ иннигэр

Мин,

Уоруйаҕ ын туттарбыт

Ороспуой курдук уйадыйан,

Тү мэн дьү ү лгэ тү бэспит

Тү ө кү н курдук тө лкө лө нө н,

Куһ аҕ анын булларбыт

Кулут курдук куттанан,

Тойонуттан дьулайбыт

Дьобулҕ а уол курдук

Тобуктаан олорон,

Мин диэки биирдэ эрэ

Мичик гын диэн

Эҥ ин тылбын этэн,

Айманан-ааттаһ ан эрэбин —

Антах хайыһ ыма даа, абыраа,

Дьорҕ ойо кө рү мэ даа, дьоллоо.

1924 с. Булуҥ.

БЫРАСТЫЫ *

Уу долгунун курдук

Унаарыйа устан,

Салгын нарынын саҕ а

Талбаарыйа хааман,

Кү ө х мас кө рдү к

Кү ө гэлдьийэн кү рэммиккин

Кө мү скэм уутунан

Кө рө н туран,

Быстахха ылларыма,

Былаҕ айга былдьатыма,

Быдан бырастыы диэтим.

1924 с.

* * *

Уулларбыт хорҕ олдьун курдук*

Унаарыччы кө рбү т

Уу долгун харахтаах,

Ураты ү чү гэй

Уһ ун дьураа муруннаах,

Хамныыр эрэ

Хайгыы кө рө р

Хара дьураа хаастаах,

Сайыҥ ҥ ы кү н тахсар

Саһ арҕ атын курдук

Арыы саһ ыл хааннаах.

Уус киһ и одуулаан кө рө н

Оҥ орбутугар холобурдаах

Ойуу курдук уостаах,

Уута суох кө мү с курдук

Уйула суох тиистээх.

Хара солкону хайыталаан баран

Ханыылыы уурбут курдук

Хара ньалҕ архай астаах...

Хаарыан доҕ орбун

Хайыһ ан кө рө ө т,

Хара быарым

Хамныар дылы

Хайгыы санаатым...

* * *

Урукку улаҕ алаах тылгын*

Уу-хаар оҥ орбуккуттан

Улаханнык оруһ уйдум.

Маҥ найгы махталлаах санааҕ ын

Мас-от гыммыккыттан

Баһ аамнык балаҕ адыйдым.

Аан маҥ найгы андаҕ аргын

Аймаан аралдьыйбыккыттан

Алыс айманным.

Хараҥ аҕ а харгыстатан

Хайҕ алгын хаалларбыккыттан

Халыаннык харааһ ынным.

Быстах суолга

Былаҕ айга ылларбыккыттан

Быстыбакка мынчаардым.

Холуоппалаах тылгын

Хоруо оҥ орбуккуттан

Холуоннук хоргуттум.

1924 с. 3-III. Булуҥ.

* * *

Ньургуһ уннааҕ ар ньуолдьаҕ ай ньуурдаах, *

Ньааkаҕ айдааҕ ар намчы лабаалаах,

Сибэккитээҕ эр тэтэркэй имнээх,

Кү ө х уу долгунун курдук

Кү ө гэлдьигэс бэйэлээх

Кө мү с доҕ орум.

Хардыылаабакка халбарыйан,

Атыллаабакка арахсан,

Уҥ а тү ннү гү м аннынан

Уу курдук устан

Унаарыйан ааспыккын

Одуулаан турбутум,

Олус уйадыйбытым.

Онуоха эн,

Санаабын таппыт курдук,

Саҥ ата суох салаллан

Санныҥ ү рдү нэн

Салаҥ сайаҕ астык

Сандаарыччы кө рбү ккү н

Сааһ ым тухары

Саныы сылдьыам,

Ө лү ө рү м тухары

Ө йдү ү сылдьыам...

* * *

Кө лбө ҕ ү рбү т кө хсү бү н*

Кү ө х сайыннааҕ ы

.....................................

Кү ө рэгэй чыычаах буолан

Кө тө н кэлэн

Кө рдө ө х ырыаҕ ынан

Кө нньү ө рү т даа,

Кө мү с доҕ оруом!..

Таҥ настыбыт санаабын

Таҥ ара сырдыырынааҕ ы

Талбарай чьгычаах буолан

Тайан кэлэн

Талах ү рдү гэр олорон

Талыы ырыаҕ ынан

Намырат даа...

Ыар санаа

Ыга баттаабытын

Ыраас халлаан

Ырыа чыычааҕ а буолан

Ыксабар кэлэн

Ыллаан биэрэн

Ыраастаа даа!..

1924. Якутскай.

Ү ТҮ Ө ДОҔ ОРБУТ С. А. НОВГОРОДОВ

Ө ЛБҮ ТҮ Н ТУҺ УНАН*

Унньуххай санаалаах

Урааҥ хай сахам

Уйгута улаатарыгар,

Олоҕ о тупсарыгар

Уһ уллан ү лэлээбит

Оҕ о киһ ибит

Ү тү рү ллэн олорбут

Ө бү гэ дьоно

Ө рө гө йө ү рдү ү рү гэр,

Ө йө сайдарыгар,

Ү ө рэҕ э тэнийэригэр,

Ү тү ө ҕ э тиксэригэр

Ө лө н хаалла.

Хабырыллан олорбут

Хараҥ а норуота

Хараҥ аттан тахсарыгар,

Хараҕ ын кө рө рү гэр

Хара оҕ о эрдэҕ иттэн

Хатанан туран

Харса суох ү лэлээбит

Хаарыан киһ ибит

Халбарыйан хаалла.

Тө рө ө бү т сирэ,

Тө рү т дьоно

Тө лкө лө ө х олоҕ о

Тү стэнэрин туһ угар

Тү бү ктээх ү лэни

Тү ү ннэри-кү нү стэри ү лэлээбит

Тө рү т ыччаппыт

Тө рө ө н-ү ө скээн баран

Тө ннө н хаалла.

Урааҥ хай саха доҕ отторум,

Уруйдаах санаалаах

Удьуор киһ ибит

Уларыйан хаалла диэн,

Оҥ кулаабыт оҥ куутун

Умнан кэбиһ имэҥ;

Уус-уран ө йгү тү нэн

Умуллубат гына

Уһ атан-кэҥ этэн иһ иҥ!..

Саха урааҥ хай доҕ отторум,

Саламталаах санаалаах

Сайаҕ ас ыччаппыт

Салыйда диэҥ ҥ ит,

Салайбыт суолун

Самнаран кэбиһ имэҥ;

Саймаархай санааҕ ытынан

Сайдар гына

Салайан кө рү ҥ.

* * *

Удьуор аймах,

Улуу доҕ ор,

Тө рү ө бү т дойду,

Тө рү т сир

Тө һ ө ҕ ө даҕ аны

Тө лкө ү ө скү ү рү гэр

Тө рү т буолар...

Аҕ а аймах,

Айылгы чаҕ ар

Арахсар кү ҥ ҥ э

Ахтылҕ аннаах буолар...

Кэскил кэлэрэ

Кэлбит -сиртэн,

Уруй олохсуйара

Олохтоох дойдуттан.

Аат тарҕ анара

Аҕ а ууһ уттан...

1924 с. Якутскай.

* * *

Кимиэхэ

Иннибин биэрэн,

Истиҥ ник саҥ аран,

Иһ илэх ө йбү н эткэмий?..

Кимиэхэ

Сү рэхпин туттаран.

Сө бү лэтэ кө стө н,

Сү лү һ ү ммү н сү ө кү ө мү й?..

Кимиэхэ

Киһ илии кэмэлдьилэнэн,

Кэрэхсэтэ санатан,

Кистэлэҥ мин кэпсиэмий?..

Ким

Таптыырдаах буолан,

Талланнаах олохпор

Талаһ а гыныамый?..

Ким

Уруулаах буолан,

Одурууннаах олохпор

Оҥ очо оҥ остуомуй...

1924 с.

ДЬОЛ ИККИ СОР ИККИ

Салгын устун санньылыйан,

Халлаан аннынан халыйан,

Дьол Сору кытта

Аргыстаһ ан айаннаабыт.

Ол иһ эн,

Оргууй ахханнык

Ботугураһ а испиттэр.

Д ь о л:

— Мин

Орто дойду дьонун

Отой санаата суох гына

Олохторун оҥ оруом,

Уһ ута суох дьолу

Угуталаан биэриэм,

Оччоҕ о

Оччутуйуттан улаханыгар дылы

Омнуота суох олоруохтара.

Ордук миигин ө йдү ө хтэрэ, — диэбит.

С о р:

(Ону

Истэ иһ эн,

Иһ ин тү гэҕ иттэн

Иҥ эссийэн кү ллэ,

Ити курдук диэн

Этэ истэ)

— Алҕ ас саҥ ардыҥ, атаас,

Аан дойду дьонун тугунан даҕ аны

Адьаһ ын астыннарыаҥ суоҕ а.

Ү чү гэй оҥ ордоҕ уҥ аайы

Ү лү һ ү йэн иһ иэхтэрэ,

Дьолу тосхойдоҕ уҥ аайы

Дьорҕ ойо туруохтара,

Аатыҥ аччыа,

Алгыһ ыҥ бараныа,

Мин тылым кырдьыгын

Бигэргэтиэххин баҕ ардаххына.

Биир киһ итэ ылан

Биримиэрдэ оҥ орон

Бил эрэ... — диэн баран,

Бии баҕ айы мичик гыммыт,

Мэлис гынан хаалбыт...

Д ь о л

Соҕ отоҕ ун хаалан

Толкуйдуу турбут,

Сү ө ргү саҥ атын

Сө бү лү ү санаабыт.

Уонна

Биир биллэр киһ иэхэ

Соргу бө ҕ ө нү тосхойбут,

Баай бө ҕ ө нү байыппыт.

Тапталы наар таптайбыт,

Ө рө гө йү н ү рдэппит

Ү бү н ү ксэппит,

Ү тү ө нү ү тэйбит,

Уһ ун диэн ү йэлээбит.

Охтубат диэн оҥ оһ уулаабыт.

Олус дьоллообут,

Илин ө ттү гэр

Кэбиспит от саҕ а

Кэскили кэтирэппит,

Ойоҕ ос ө ттү гэр

Ойуур тыа саҕ а

Охтубат уруйдаабыт

Уонна

Одуулаан олорбут...

Онуоха киһ итэ

Ойох ылбыт,

Оҕ о тө рө ппү т,

Баайа барҕ арбыт,

Тото тупсубут,

Ү бэ ү ксээбит.

Ү тү ө тэ ү рдээбит,

Дьоло тупсубут,

Соргута тосхойбут.

Онуоха

Ол киһ и

Хараҕ а туолбатах,

Санаата сиппэтэх,

Ончу диэн

Улахаҥ ҥ а холуйбатах.

Ү птэннэҕ ин аайы ү лү һ уйэн

Ү ксэтиэн баҕ арбыт,

Баайданнаҕ ын аайы басыһ ар

Баҕ ата улааппыт,

Аат былдьаһ ыыта

Алыс наһ аалааабыт,

Наар таптал

Салгытан барбыт,

Атыттарга аралдьыйбыт,

Айыыны оҥ остубут,

Аанньа ахтыбат буолбут,

Дьоллоохпун диэн

Туура толкуйдамматах,

Баайдаахпын диэн

Адьас ааҕ ымматах,

Эрэйдээх курдук этиммит,

Кыһ алҕ алаах курдук санаммыт.

Дьолу дьукку умнубут,

Сору субу-субу

Супту ыҥ ырар буолбут.

Д ь о л:

(Ону оҥ оорон баран,

Сорго супту сурулаан тиийэн.

Субу курдук диэбит)

— Эн эппитиҥ

Илэ-бааччы кэллэ,

Аан дойду дьонугар

Уһ уга суох дьол оҥ оһ уллубатах,

Кэмэ суох кэскил тэриллибэтэх,

Быстыбат быйаҥ ыйыллыбатах,

Наар таптал анамматах,

Ө нү рээбэт ө рө гө й

Ө рү ү ү ө скээбэтэх эбит...

Ону мин,

Алҕ ас санаан,

Адьаһ ын умнан,

Аралдьыйбат айылгыны

Аан дойду ү рдү гэр

Арыйаары санаммыт эбиппин.

Туруу дойду дьонугар

Тулхадыйбат дьолу

Туруораары гыммыт эбиппин, — диэн

Тойугулуу турда.

Онуоха Сор обургу

Сундулус гына

Тура тү стэ уонна

Субугурдук диэн

Субурутан барда:

С о р:

— Аан дайды ү рдугэр алдьаммат

Айылгы анамматаҕ ын,

Кэтит сир ү рдү гэр кэлтэрийбэт

Кэскил тэриллибэтэҕ ин

Билиҥ ҥ э дылы

Билэ иликкин дуо?!,

Туох да уһ уктаах,

Барыта баранар,

Кэм-кэрдии ситэр,

Олох-дьаһ ах уларыйар.

Кү ө х хардарыйар,

Хардаҥ кө ҕ ө рө р.

Ону оройдоон.

Дьолу даҕ аны дьоҥ ҥ о

Оччугуйдук оҥ ордоххуна.

Кыратык биэрдэххинэ.

Минньигэстик санатыаҥ.

Бэккэ биллэриэҥ.

Аан дойду дьонугар айылгыны

Аччыгыйдык анаатаххына.

Ааккын минньигэстик

Аҕ ыннарар буолуоҥ.

Уонна,

Антах хайыһ ан баран,

Алларастаан кү ллэ...

Д ьол:

Сө пкө сү бэлээтиҥ,

Чахчыны саҥ ардыҥ.

Аныгытын арахсыспакка

Аргыстаһ а сылдьан,

Аан дайды ү рдү гэр

Аҥ ардаһ ан ү лэлиэх.

Атааннаспакка сылдьыах.

Атастыы буолуох, — диэн

Амалыйа турда...

Соннугу истээт,

С о р обургу

Соллоҥ о хамнаата —

Сору оҥ оруон баҕ арда,

Иҥ сэтэ эргийдэ —

Иэдээни тэрийиэн баҕ арда,

Ити кэннэ эттэ:

С о р:

— Буоллун даҕ аны, доугуор —

Улахан аҥ арын,

Ордук ө ттү н

Сорго тосхойуоҥ,

Аччыгый аҥ арын

Айылгыга аныаҥ.

Ити кэннэ

Иһ ит эрэ!

Аан дайдыга

Айылгылаабыт киһ игин аймыым,

Соргулаабыт киһ игин

Сорго ыган

Соҕ отохто соҥ отуум,

Сору биллэриим, — диэн баран,

Соргулаах киһ и диэки

Хайыһ ан кө рбү тү гэр

Халыҥ ү лү гэр

Харах уута

Халыс гынна,

Кө рө тү спү тү гэр

Кө мү скэ уута

Кү ө л уутун курдук

Кү лтэс гына тү стэ.

Онтон

Дьоллоох киһ и

Тускута умулунна,

Туоҕ а да суох буоулла,

Эрэйэ элбээтэ,

Эгэлгэни этиттэ,

Ааспыт саргытын

Салаҥ нык санаата,

Айылгытын аҕ ынна,

Айманан барда,

Сорго тү бэһ ээт, супту

Дьолу номохтонор буолла...

Онуоха Сор:

— Иһ иттиҥ дуо итини?

Кини,

Ү чү гэйгэ олорон, эйигин

Ө рү ү диэн ө йдү ө бэт этэ,

Саргыга сылдьан, эйигин

Адьаһ ын диэн ахтыбат этэ,

Билигин буоллаҕ ына

Билэрэ эрэ эн,

Толкуйа эрэ дьол буолла.

Туохтан оннугуй?

Толкуйдаа эрэ!..

..................................

Сол кү нтэн ыла

Сор икки Дьол икки,

Тус-туспа барбакка,

Тутуспутунан сылдьыбыттар...

1924 с. Якутскай.

АХТАБЫН

I

Кыыдааннаах тымныы кыччаан,

Кыһ ын кылаана кыларыйан,

Кү н кү ө рэйэ кө тө н,

Саах сыбахтаах

Самнаҕ ар балаҕ ан

Борук-сорук

Муус тү ннү ктэрэ

Ньалҕ арыһ ан таммалаан,

Моччооруччу суунан,

Кирэ суох килбэчиһ эн,

Сырдаан, дьэҥ кэрэн,

Барык-сарык

Балаҕ ан иһ ин

Маҥ хатан сырдатара

Махталын эриэхсит...

II

Кө мү рү ө хаары

Кү н кү ү һ ү нэн

Кө тү рү кө рө н,

Таһ ырдьа

Чалбаҕ ынан чалҕ ааланан,

Садырыынынан сайдан,

Инчэҕ эйинэн илгэлэнэн,

Ирэн-хорон эрэрэ

Эриэккэһ ин эриэхсит...

III

Саах сыбах сараҕ ыйан

Саһ ара салгылаабытыгар

Уот кыыма,

Ү ө лэс ү ү тү нэн

Ө рү тэ кө тө н тахсан,

Хаппыт киигэ хатанан,

Сиэн, сириэдийэн,

Бур-бур бурҕ ачыйар

Буруотун сыта

Салгын устун

Сайа охсоро

Сайаҕ аһ ын эриэхсит...

IV

Кү һ ү нү мэлдьи

Кү рү ө лү ү кү рдьү ллү бү т

Кү рдьү к хаар

Кү ө рэ-лаҥ кы тү һ эн

Кү ө гэлдьийэ ууллан,

Аппанан чарылаан,

Суолунан чурулаан,

Хотоолго холлугураан,

Хаар аннынан сылыбыраан,

Онно-манна

Оҥ оох-чоҥ оох

Уулар оҥ оһ оллорун

Одуулуу олорор

Олуһ ун эриэхсит...

Халдьаайы сирдэр хараараннар,

Халлаан былытын курдук,

Ханна амэ

Хаардар хаалбыттарын

Харалдьыттаабыт

Хара сир устун

Хаамыталыыр

Хайҕ алын эриэхсит...

VI

Сү ү рү гэ суох сө ҥ ө н,

Долгуна суох мустан,

Хамнаабакка халыйан,

Хара сир харталарыгар,

Аппа сир аайы

Аа-дьуо арыллан,

Уулларбыт хорҕ олдьун курдук,

Уулар унаарыһ ан,

Мэһ эйэ суох мэндээрийэн,

Кө лү йэ кү ө ллэр

Кө ҥ ү л-босхо

Кү ө гэлдьиһ эн кө стө ллө рө

Кө рө ргө

Кү ндү тү н эриэхсит...

VII

Кө мү ө л хаартан кө стү бү т

Кө лү йэ кү ө ллэр

Кө лө һ ү нэ суох

Кө мү с кө рдү к

Кү ндээрэн туралларын

Итии салгын

Ил бэрдэ иэнигийэн,

Имэрийбит курдук,

Илибирэтэн ирбэнньиктиирэ

Имигэһ ин эриэхсит...

VIII

Балаҕ аным таһ ыгар

Балбааҕ ым уутугар

Маҥ найгы кус

Маатырҕ аан бардыргыыра

Маҥ най истэргэ

Маанытын эриэхсит...

Онтон антах

Иһ иттэр истиэх курдук

Эгэлгэлэр эргийэллэр,

Кө рдө р кө рү ө х курдук

Кү ндү лэр кө стө ллө р.

Аатыгыарын диэх курдук

Алгыстар арыллаллар

Аҕ ай эбээ, оҕ олоор.

Кинилэр

Кэрэ дьү һ ү ннэрин,

Олус ойууларын

Кэккэлэччи уурбут курдук

Кэпсиир Кэрэ тылым

Кэмчи буолан,

Кэхтэн хааллым.

Кэнники,

Кэскилим ситтэҕ инэ,

Кэп туонан олорон,

Кэрэ кэпсээммэр киллэрэн,

Ыраас ырыабар ыпсаран

Ыллаан кө рү ө м...

1924 с.

ОҺ ОХ

Кө й киин,

Кө мү с ордуу —

Мас балаҕ ан

Кө бү ө хтү ү р сү рэҕ э,

Кө рө р хараҕ а

Кө мү лү ө х оһ ох

Кө мө р чох кү ө ннээх

Кү лү мү рдэс уота буолар...

Барык-сарык балаҕ аҥ ҥ а

Бааҕ ыначчы умайдаҕ ына,

Бары дьон манньыйар.

Кө мү лү ө гү н иһ игэр

Кү ү гү нэччи умайан,

Кү лү к курдук балаҕ аны

Кү ндэлэс оҥ орон,

Кө хсү кө ччү тэр,

Кү ө һ ү буһ арар,

Тоҥ муту итиэрэр,

Токуруйбуту кө ннө рө р,

Сылайбыты сынньатар,

Хоргуйбуту тоторор,

Хор, кини буолар...

Хайа да

Хатан тымныыга хабырыттаран

Хаҥ кыйа кырыарбыт киһ ини,

Хатан хараҥ а ортотугар

Хайа эмэ сиртэн

Сарбынньахтана сандааран,

Кү лү мү рдү ү кү ндээрэн,

Хара быара хамныар дылы

хараҥ ардар...

Хайа да

Кө мнө х хаарга кө мнө рө н

Кө й тымныыга кү ө ттэрбит

Кө с айан киһ итин

Кө бү ө кө мү с сү рэҕ ин

Кө бү ө хтэтэн кө ччү тэр...

Хайа да

Суон тыа ү рдү нэн

Субурҕ а от курдук

Субуххай маҥ ан буруота

Суо тымныыттан солбонуйан,

Соҥ уйан иһ эр

Суол киһ итин

Сомоҕ о сү рэҕ ин долгутар...

Кыһ ыҥ ҥ ы киэһ э

Кыстык хаардаах

Кырдал ү рдү гэр

Кыһ ыл кө мү с аалыытын

Кырылаччы куппут курдук

Кыыма кытыастара

Кыһ анан иһ ээччигэ

Кырдьык ү чү гэй...

Балыырдаах хараҥ а быыһ ыгар

Маҥ ан хаар ортотугар

Барыйан кө стө р

Балаҕ ан тү ннү ктэринэн

Кү ндээрэн кө стө рө

Кү ндү буолар...

1-ХII-1924 с. Якутскай.

* * *

Дьадаҥ ыттан тахсыбытым.

Эрэйинэн иитиллибитим.

Аччыктыыры амтаһ ыйбытым.

Тоҥ ору толкуйдаабытым.

Оҕ о сааһ ым устатыгар

Ойуу-бичик олоххо

Оонньоон улааппатаҕ ым,

Атахпар туруохпуттан

Аһ ыыр айдааныгар

Алгыстаах кү ннэрбин

Аар-маардык аһ арбытым,

Оҕ о эрдэхпиттэн

Оһ оҕ оһ ум охсуһ уутугар

Оҕ о сааһ ы оройдооботоҕ ум.

Онон

«Xаппытаалы» аахпатаҕ ым,

Бэлиитикэни билбэтэҕ им,

Ү ө рэҕ и ө йдү ө бэтэҕ им.

Ол оннугар

Эдэр эрдэхпиттэн

Эппэр иҥ мит,

Эҥ эрбинэн тэлэйбит

Элбэх эрэйбин

Эгэлгэ тылбынан

Элбэтэн этэр

Эгэлгэлээх этим...

Ханыылаһ ан хаамсыбыт

Хара норуот

Хараҥ а олоҕ ун

Харахпынан кө рө н,

Хааммар иҥ эрэн

Ханыылаан хаһ ытыыр

Хааннаах этим...

Кыттыһ ан кыстаабыт

Кыра дьон

Кыһ ыҥ ҥ ы-сайыҥ ҥ ы

Кыһ алҕ алаах олоҕ ун

Кыһ ыл тылбар

Кытаран ыллыыр

Кыыбаҕ алаах этим...

Онтон ордук дьолу

Орто дойду олоҕ о

Оноллоон оҥ орботох,

Итинтэн ордук кэскили

Ийэ сир иччитэ

Иһ иттээн эппэтэх.

Онон

Туората кө стү бэт,

Тулата биллибэт,

Туус маҥ ан

Толоон ортотугар,

Тоҕ устаах тулаайах курдук,

Туруорбах бэйэм,

Тугу даҕ аны туймуулаабакка,

Тула кө рө турабын.

1924 с.

* * *

Тө лкө тү н тө рү ттээбэккэ

Дьү ө рэ тылы тү бэһ иннэрэр тү ргэн.

Наадатын таппакка

Наар тылы талар начаас.

Суолтатын толкуйдаабакка

Субурҕ а тыынан суруйар сууххай.

Аналын араарбакка

Ама тылынан айаарар аччыгый.

Холобурдаан кө рбө ккө

Хоһ улаан суруйар холку.

Сиэрин сэрэйбэккэ

Сиилээн этэр чэпчэки.

Сытары сынньар сымнаҕ ас,

Олорору охсор ордук.

Мө ккү спэти мө ҥ ө р бү ө мчү,

Кэлтэччи кэпсиир кэрэ.

Аҥ ардастыы саҥ арар ама.

Суохха суҥ харар сууххай.

Ө лбү ккэ ө ҥ ө ргү ү р ү чугэй.

Ол да буоллар,

Суолтата суох сурук,

Кэскилэ суох кэпсээн,

Анала суох алгыс,

Ыпсаҕ айа суох ырыа.

Наадата суох лахсыыр,

Мээлэ мээри диэн буолар.

1924 с. ахсынньы. Якутскай.